Ontdekkingsreizigers in Zuid-Amerika: Vespucci en Cortez

Korte tijd na Pedro Cabrals ontdekking van Zuid-Amerika en de expedities van Amerigo Vespucci langs de oostkust, stichtten de Portugezen de eerste nederzettingen in Brazilië. Tegelijkertijd begonnen de Spanjaarden vanuit hun havens op de Caribische eilanden Midden-Amerika hardhandig te koloniseren. Het rijk van de Azteken in Mexico viel als eerste vrij gemakkelijk in hun handen, omdat Aztekenkeizer Muntezuma conquistador Hernando Cortez aanzag voor een teruggekeerde godheid.

Amerigo Vespucci

Rond 1500 maakte de Italiaanse koopman-ontdekkingsreiziger Amerigo Vespucci (1451-1512) vier tochten in westelijke richting over de Atlantische Oceaan. In 1497 claimde hij het vasteland van Amerika te hebben bereikt, maar uit betrouwbare bron bleek dat de vloot door sterke oceaanstromingen terug moest keren. Van 1499 tot 1500 zeilde hij vanuit het Spaanse Cadiz naar de noordoostkust van Zuid-Amerika. De expeditie werd geleid door de Spaanse ontdekkingsreiziger Alonso de Ojeda. Op deze reis bereikte men de kust van Venezuela. Vespucci ging eigenlijk mee voor astronomisch onderzoek. Hij wilde uitzoeken of een heldere poolster die op het noordelijk halfrond te zien was ook op het zuidelijk halfrond bestond. Op zijn derde reis, in 1501 en 1502 zeilde Vespucci (zie afbeelding inleiding) vanuit Lissabon westwaarts langs de oostkust van Zuid-Amerika. Ook hij dacht dat het land hoorde tot de door Columbus ontdekte eilandenreeks in het Caribisch gebied. Pas op zijn vierde reis, in 1503 en 1504, die hem naar de kusten van het huidige Brazilië, Uruguay en Argentinië brachten, ontdekte hij dat zijn veronderstelling onjuist was (zie kaart). Het land dat hij ontdekte werd de Nieuwe Wereld genoemd en later naar zijn ontdekker: Amerika.

Achtergrond van de Spaanse veroveringsdrang

De Spanjaarden waren mededogenloze veroveraars. Spanje werd rond 1500 geteisterd door corruptie en innerlijke verdeeldheid. Het grootste deel van de bevolking bestond uit boeren, die in grote armoede leefden onder het ijzeren bewind van de heersende klasse. Laatstgenoemde groep werd gevormd door de geestelijken (Spanje was een zeer godsdienstig land), grandees (hoge edelen) en hidalgos en caballeros, de lagere edelen. Spanje had ook nog een kleine middenklasse van joden en moslims (moren genoemd). De meeste daarvan waren kooplieden. De Spaanse Inquisitie, een rooms-katholieke rechtbank die opgericht was om ketters op te sporen en te straffen, dwong ±1500 een groot deel van de bevolking het land te verlaten. De meeste hidalgos en caballeros waren arm en ongeletterd. Velen bezaten niet meer dan hun titel. Allemaal hadden ze een hekel aan lichamelijke arbeid. De militaire dienst in de kolonies was voor zulke mannen de enige kans om rijkdom, aanzien en avontuur te verwerven. Ze importeerden in de Nieuwe Wereld de godsdienstijver van hun vaderland, én de onverdraagzaamheid die de verschrikkingen van de Inquisitie had veroorzaakt.

De Spaanse koloniale terreur

De Spanjaarden beschouwden de heidense, inheemse bevolking van de Nieuwe Wereld als minderwaardige schepsels. De Indianen werden daarom als beesten afgeslacht. Dat was niet zo moeilijk. De zwaar geharnaste Spaanse soldaten met hun paarden, musketten, zwaarden en kanonnen konden de gewapende inheemse bevolking, die slechts met pijl en boog gewapend was, makkelijk de baas. Bovendien hadden de invallers een stille bondgenoot: ziektes. De besmettelijke ziektes die de Spanjaarden meebrachten doodden duizenden Zuid-Amerikaanse Indianen. Anderen werden gevangen genomen en tot slaaf gemaakt. De meesten van hen stierven later aan ondervoeding en uitputting aan boord van slavenschepen.

Het rijk der Azteken

De eerste inheemse beschaving die voor de Spaanse conquistadores (veroveraars) viel was het rijk der Azteken. De Azteken waren oorspronkelijk een zwervende stam die uit het binnenland van Zuid-Amerika trok om een koninkrijk op te richten in de moerassen van Mexico. Tenochtitlàn, op de plaats waar nu het moderne Mexico-Stad ligt, was de hoofdstad. De stad was gebouwd in het midden van het Texcocomeer en verbonden met de oever door drie brede aarden dammen. Tussen de dammen en het land lagen ophaalbruggen. De Azteken waren bekwame handwerkslieden, bouwkundigen en boeren. Ze hadden een behoorlijke kennis van de sterrenkunde en hielden er nauwkeurige kalenders op na. Maar hoewel hun beschaving een voor die tijd hoog peil had bereikt, werd deze van binnenuit langzaam verteerd door de invloed van een godsdienst die gebaseerd was op mensenoffers. Elk jaar werden er tienduizenden krijgsgevangenen en leden van onderworpen stammen geofferd aan zonnegod Huitzilopochtli. Ontelbare gevangenen werden naar de toppen van de tempelpyramiden geleid, waar hun harten werden uitgerukt om de onverzadigbare god gunstig te stemmen.

Hernando Cortez koloniseert Mexico

In november 1521 marcheerde een Spaanse hidalgo, genaamd Hernando Cortez (1458-1547), met een strijdmacht van ongeveer duizend man Tenochtitlàn binnen. Hij bezette het prachtige paleis van de Aztekenkeizer Montezuma II. De keizer had het hun gemakkelijk gemaakt. De godsdienst van de Azteken leerde dat Quetzalcoatl, de blanke god van het priesterschap, die was verdreven door zijn mededinger Huitzilopochtli, op zekere dag in triomf zou terugkeren. Toen Montezuma hoorde van de opmars van de Spaanse invallers, dacht hij dat het hier om Quetzalcoatl en zijn bondgenoten ging. Hij beval de ophaalbruggen neer te laten voor de terugkerende god en liet zich gevangen nemen in zijn eigen paleis. Het nieuws over het goud en de juwelen die Cortez bij de Azteken had 'gevonden', was al gauw bekend in heel Europa. Hier deed het verhaal de ronde dat er onmetelijke schatten waren te vinden in de Nieuwe Wereld. Tegen 1600 deden de Engelsen en Fransen ijverige pogingen een deel van de buit in de wacht te slepen. Kort na 1700 probeerden ook de Hollanders vaste voet in Zuid-Amerika te krijgen.