Ontdekkingsreizigers in Zuid-Amerika: Francisco Pizarro

De zege van Hernando Cortez op de Azteken werd al vlug gevolgd door de verovering van het rijk der Maya's. Daarna was het de beurt aan het Inca-rijk in Peru, waar de Spaanse veroveraars, onder leiding van Francisco Pizarro (zie afbeelding links), in hun hebzucht naar rijkdom, op meedogenloze wijze afrekenden met één van de rijkste culturen van Zuid-Amerika. Daarna ging de kolonisatie van de overige Indianenstammen snel. Rond 1600 was bijna het hele continent in Spaanse handen.

De inname van het Maya-rijk

Na de ondergang van het Aztekenrijk in het huidige Mexico gingen de Spaanse conquistadors (veroveraars) verder richting het zuiden. Het rijk van de Maya's lag op het schiereiland Yucatán en had zijn grootste bloei al achter de rug. De Maya's waren echter veel gematigder in hun godsdienstige opvattingen dan hun buren, de Azteken, in het noordwesten. In 1523 viel Pedro de Alvarado, één van de luitenanten van Hernando Cortez, Guatamala binnen en veroverde het Maya-rijk. Maar pas in 1545 gaven de laatste Maya'a op Yucatán zich over aan de conquistador Francisco de Montejo en zijn zoon.

Het rijk van de Inca's

De allergrootste prijs voor de schatzoekers lag echter verder naar het zuiden. Dat was het rijk van de Inca's, het grootste Indiaanse gebied in Zuid-Amerika. De voorouders van de Inca's hadden vanaf ±2000 v. Chr. in Peru gewoond. Tussen 1500 en 1600 strekte hun rijk zich uit van de grens van Colombia-Ecuador tot in het midden van Chili. Van alle oude Indiaanse beschavingen was die van het Inca-rijk het verst gevorderd. De Inca-samenleving was in hoge mate georganiseerd. De strenge regering strekte zich uit van de keizer en zijn raad van vier onderkoningen tot de plaatselijke ambtenaren, die de leiding hadden over eenheden van slechts tien families. Hoewel het systeem weinig persoonlijke vrijheid toestond, was het erg doelmatig. Elke familie was verplicht zijn eigen stuk land, als land van de priesterkaste en de regering, te bebouwen. Daarnaast hielden ze vee en werkten in de smaragd- en goudmijnen. Het systeem had meer dan 400 jaar goed gewerkt. Maar kort na 1500, toen de Spanjaarden de Nieuwe Wereld aan het verkennen waren, stonden de Inca's voor hun eerste ernstige binnenlandse problemen. De vorige Inca-heerser, Huayna Capac, had de eeuwenoude regels rond de troonopvolging gebroken. Tegen alle gebruiken in verdeelde hij zijn rijk. Viervijfde liet hij na aan zijn wettige erfgenaam, Huáscar, en het overgebleven deel aan zijn lievelingszoon Atahualpa. Toen de Spanjaarden dus, na hun overwinningen op de Azteken en de Maya's hun legers zuidwaarts keerden naar de Andes, vonden zij een Inca-rijk verscheurd door burgeroorlog.

Francisco Pizarro en Diego de Almagro

De twee mannen die dit rijkste en beschaafdste van de Zuid-Amerikaanse rijken veroverden, waren ongeletterde, naar goud hongerende beroepssoldaten. Het waren caballeros, leden van de lagere adel uit Spanje, die tien jaar tevoren naar de Nieuwe Wereld waren gekomen om fortuin te maken. Francisco Pizarro (1476-1541) en Diego de Almagro waren al tegen de vijftig en ouder dan de andere veroveraars, en zijn verbonden aan de meest meedogenloze daden van de Spaanse invallers. Pizarro was een veehouder uit Panama, Almagro een zwervende avonturier. Nieuwsgierig gemaakt door de verhalen over de fabelachtige schatten van het Inca-rijk, besloten zij naar dit rijk op zoek te gaan.

De zoektochten naar het Inca-rijk

Hun eerste poging vond plaats in 1524. Zij slaagden er echter niet in Peru te bereiken. Hun tweede poging, in 1526, mislukte, toen het merendeel van hun manschappen door hitte en ziekte werd getroffen. Pizarro kon maar dertien man bewegen met hem verder te gaan. De rest ging terug naar Panama. Toen bracht Almagro versterkingen en de gecombineerde groep ging weer op pad. Zij bereikten een Peruviaanse haven vóór ze terugkeerden naar Panama. Daar besloot Pizarro om naar Spanje te gaan om te proberen toestemming te krijgen van de koning Peru te veroveren. Hij kreeg die instemming en ook werden er gelden beschikbaar gesteld. In 1531 vertrok Pizarro met zijn drie broers en 180 man uit Panama richting Peru. Toen ze daar de stad Cajamarca hadden bereikt, had Atahualpa de wettige troonopvolger, zijn broer Huáscar al verslagen. Nu stond alleen keizer Atahualpa nog in de weg voor de Spanjaarden naar de met schatten gevulde Inca-steden.

De Spaanse overmeestering van het Inca-rijk

Vastbesloten de keizer zo snel mogelijk te verslaan nam Pizarro zijn toevlucht tot verraad. Voor de Inca's was een belofte heilig. Pizarro beloofde de keizer vrijgeleide als hij naar Cajamarca kwam voor een gesprek. Atahualpa ging akkoord, maar werd bij aankomst meteen gevangen genomen. Zijn dienaren werden afgeslacht. In een poging zijn vrijheid te kopen bood de Inca-heerser de Spanjaarden een fortuin in goud en zilver aan door een kamer van zeven bij vijf meter geheel te vullen met kostbaarheden. Pizarro stemde gretig toe en toen na twee maanden dragers de desbetreffende kamer hadden gevuld met kostbare gebruiksvoorwerpen uit alle hoeken van het rijk, bleek de Spaanse belofte niets waard: Atahualpa werd volgens de Spaanse wet berecht en ter dood gebracht op de brandstapel (zie afbeelding rechts). Zijn dood bracht de bevolking in hevige beroering. Het kostte Pizarro nu nog maar weinig moeite het Inca-rijk te overmeesteren. Hij trok met zijn manschappen op naar de Inca-hoofdstad een zette een stroman, een familielid van de keizer, op de troon.

Overige kolonisaties in Zuid-Amerika

Op de Colombiaanse hoogvlakte, in het Andesgebergte, woonden de Chibcha-indianen. Hoewel hun beschaving niet zo'n hoog peil bereikte als die van de andere grote, legendarische rijken, waren de Chibcha's bekwame bouwers van tempels, wegen en bruggen. In 1536 vertrok uit Panama een legertje van 166 Spaanse soldaten onder aanvoering van Gonzales Jiménez de Quesada. Na een tocht van negen maanden door de hete vallei van de Magdalena-rivier en gevaarlijke moerassen met reusachtige krokodillen en dodelijke slangen, konden Quesada en zijn mannen zich verheugen op een schatrijke buit van gouden gebruiksvoorwerpen, maar niet nadat ze honderden weerloze Chibcha-indianen hadden afgeslacht. Er waren nog enkele minder beschaafde stammen wier onderwerping meer tijd zou kosten. De oorlogszuchtige Arauka-indianen van Chili bijvoorbeeld, ook wel de 'Apachen van Zuid-Amerika' genoemd, bleven tot 1900 de Spaanse kolonisten aanvallen.

Omstreeks 1525 hadden de Spanjaarden de hele oostkust van Zuid-Amerika verkend. Rond 1550 hadden ze de hele westkust in kaart gebracht. En tegen 1600 waren de grote Indiaanse beschavingen zo goed als verdwenen. Met een handvol mannen waren ze erin geslaagd zo'n twintig miljoen Zuid-Amerikaanse Indianen te onderwerpen. Ongeveer twaalf miljoen waren tot slaven gemaakt en de rest, ongeveer acht miljoen, was gestorven in de strijd, aan ziektes, door het harde werk of van pure ellende.