Modern Israël 12: Theodor Herzl en Altneuland

De Zionistische Organisatie groeide geleidelijk: meer deelnemers aan de Congressen, opleving Hebreeuwse cultuur in Oost-Europa, oprichting Jewish Colonial Trust en Jewish National Fund. Maar ook het anti-Zionisme onder de Joden nam toe. Zo waren de Joodse-Duitse intellectuelen tegen. In Frankrijk en Oostenrijk waren nauwelijks Zionisten. Engelse Joden zagen het als provocatie dat antisemitisme uitlokte. Ondertussen schreef Herzl het boek Altneuland.

Herzl veranderde van tactiek

Door de anti-Zionistische houding veranderde Herzl van tactiek. In 1898 schreef hij in zijn dagboek n.a.v. de moeilijke levensomstandigheden van Joden in Galicië dat misschien Engeland gevraagd kon worden Cyprus aan de Joden te geven. Ook dacht Herzl aan Zuid-Afrika of Amerika. Maar hij zag daar in de komende jaren vanaf.

Herzl had contact met de Britten

In 1902 verscheen Herzl voor de Royal Commission in Groot-Brittannië n.a.v. de dreiging van goedkope arbeid in Londen door de instroom van Russische Joden. Herzl pleitte voor asiel, maar stelde voor dat als de Joden niet welkom waren er een eigen land voor de Joden moest komen waar ze konden wonen.

Optie Sinaï als thuisland voor Joden

Vóór zijn getuigenis voor de Royal Commission had Herzl contact met Lord Nathaniel Rothschild. Herzl stelde hem het idee voor van Sinaï of Cyprus waar de Joden konden wonen. Rothschild wees het niet af en legde het voor aan Joseph Chamberlain, de Britse minister van Koloniale Zaken. Chamberlain wuifde het idee van Cyprus echter van de hand. Maar al-Arish in de Sinaï leek een goed idee omdat het geen integraal deel was van Egypte. Bovendien lag de Sinaï berg er vlakbij wat emotioneel belangrijk was voor de Joden.

Chamberlain regelde een ontmoeting tussen Herzl en Lord Lansdowne, de minister van Buitenlandse Zaken. Deze stelde voor dat Lord Cromer, de Britse agent-generaal in Egypte, ging onderhandelen met de Zionisten. Herzl was opgelucht. Herzl wees Leopold Greenberg aan als onderhandelaar met Lord Cromer. De technische missie werd geleid door Leopold Kessler. Greenberg reisde alvast naar Caïro.

Optie Sinaï werd afgewezen

Lord Cromer en de Egyptische premier Boutros Ghali waren minder enthousiast over het plan. Later kwam Herzl ook in Egypte aan. Hij presenteerde het interim rapport van Kessler die had onderzocht dat al-Arish geschikt was voor Europeanen, voor de productie van tabak en katoen, irrigatie mogelijkheden met water uit de Nijl. Twee maanden later deelde Cromer mee dat de Egyptische regering het plan had afgekeurd vanwege ontoereikende irrigatie mogelijkheden. Maar dit bleek een smoes te zijn. Egypte en Cromer wilden gewoonweg geen Joodse enclave in het gebied.

Altneuland

In 1902 kwam Theodor Herzl met het boek 'Altneuland'. Het bleek een zwak boek te zijn. De figuren waren een dimensionaal en voornamelijk woordvoerders van ideologieën en programma's. De hoofdpersoon heette Friedrich Löwenberg (het alter ego van Herzl) die teleurgesteld was in de liefde en leed onder het antisemitisme. Löwenberg werd uitgenodigd door een rijke Duitse aristocraat, Kingscourt, om met diens privé jacht een wereldreis te maken. Ze kwamen in Palestina aan en werden getroffen door de armoede in het land. Ondanks de bemoedigende Zionistische ondernemingen concludeerde Löwenberg dat de Joden niet geschikt waren voor Palestina.

Twintig jaar later, in 1923, keerden ze terug naar Palestina en waren verrast over de vooruitgang. Haifa was een grote internationale havenstad geworden. De Joodse inwoners noemden Palestina – Altneuland. Het land had een nieuwe sociaal en economische orde gebaseerd op coöperatieve economie. De vrouwen hadden gelijke rechten. Alles was voor iedereen beschikbaar en het onderwijs was gratis. Arabieren en Joden leefden in vrede naast elkaar. Ook de Joden in de rest van de wereld profiteerden van het succes van Altneuland. Het boek eindigde met de woorden: “Als je wilt is het geen droom.”

Ondanks dat het boek geen commercieel succes was werd het binnen de Zionistische beweging met gejuich ontvangen. Maar critici van het boek verweten Herzl dat hij niet voorzag dat er een Hebreeuwse cultuur zou ontstaan: schoolsysteem, theater, pers, taal. Altneuland was meer een politiek en technologisch antwoord op de Joodse onderdrukking. Herzl dacht dat de Joodse cultuur in Palestina spontaan zou ontstaan. De kritiek op het boek toonde ook de scheiding tussen de praktisch Zionisten (uit Oost Europa die vooral nederzettingen stichtten) en de politiek Zionisten (voor een diplomatieke oplossing). Dit zou later nog een bedreiging gaan vormen voor de Zionistische beweging zelf.

Meer informatie: Modern Israël II: Herzl en het Politiek Zionisme.