Zuid-Korea: Van ontwikkelingsland tot hightechproducent

De eerste decennia na de splitsing tussen het noorden en het zuiden was er in Zuid-Korea sprake van een militaire dictatuur, die pas na vele bloedige confrontaties tussen voornamelijk studenten en oproerpolitie eind jaren 80 van de vorige eeuw werd vervangen door democratische leiders. In de jaren zestig begon het land aan een economische opmars. Het veranderde binnen veertig jaar van een agrarische in een geïndustrialiseerde samenleving en werd een belangrijke producent van hightechgoederen.

De Koude Oorlog

De ontwikkelingen in Zuid-Korea gingen na de tweedeling en de Koreaanse Oorlog met horten en stoten, aangedreven door de vurige aspiraties van de bevolking van twintig miljoen mensen en de brute autoriteit van de heersende militaire machthebbers. De nabije dreiging van ruim één miljoen Noord-Koreaanse soldaten (de hoofdstad Seoul ligt maar dertig kilometer van de grens) maakte iedereen de eerste jaren na de wapenstilstand nerveus. Ruimte voor een rustige, evenwichtige ontwikkeling was er niet, ook niet omdat de buitenlandse grootmachten een vinger in de Koreaanse pap wilden houden. Zuid-Korea had tienduizenden Amerikaanse militairen op zijn grondgebied vanwege de Noord-Koreaanse dreiging. Gedurende de Koude Oorlog (1945-1989) gold het land altijd als een deel van het 'vrije Westen', maar democratische processen waren vaak het eerste slachtoffer in de machtsstrijd van de belanghebbenden.

Van dictatuur naar democratie

Vrijwel alle presidenten die in Zuid-Korea na de tweedeling van het schiereiland aan de macht kwamen beloofden meer democratie, maar de meesten stelden de economische vooruitgang boven politieke hervormingen. In veel gevallen kwamen de studenten als eerste in opstand. In 1960 bijvoorbeeld maakte een studentenoproer een einde aan het presidentschap van Syngman Ree, die de Amerikanen na de oorlog naar voren hadden geschoven. Zijn opvolger Park Chung-hee leidde een medogenloze dictatuur, waarbij elke demonstratie, vooral die gericht was op hereniging met het noorden, met behulp van het leger de kop werd ingedrukt. De oproerpolitie was in deze periode alom aanwezig. Park was uiteindelijk wel de man die Zuid-Korea's economische ontwikkeling op gang bracht en van het land een kapitalistische staat maakte. Na de studentenopstand in Kwangju in 1980, waarbij honderden doden vielen, werd onder druk van het geschokte publiek schoorvoetend de weg van democratisering van het staatsbestel ingeslagen, mede versneld door de verkiezing van Seoul als organisator van de Olympische Zomerspelen van 1988. Hierdoor was het moeilijker voor het leger hard op te treden tegen demonstraties. In 1992 werd voor het eerst in 30 jaar een president verkozen die geen militaire achtergrond had. In de jaren die volgden werd de ingeslagen weg van democratische hervormingen voorgezet. In 1997, het jaar van economische crisis in Azië, werd Kim Dae-jung gekozen als president. Kim zocht toenadering tot Noord-Korea, hetgeen uiteindelijk leidde tot een bezoek aan Kim Jong-il, de leider van Noord-Korea (zie afbeelding boven). Voor zijn inzet werd Kim Dae-jung beloond met de Nobelprijs voor de Vrede in 2000. Tot op heden zou het bij deze ene ontmoeting op hoog niveau tussen beide landen blijven.

De economische opmars van Zuid-Korea

De legers die tijdens de Korea-Oorlog over het schiereiland raasden lieten een totaal verwoest land achter. In de jaren 50 en 60 was Zuid-Korea een armoedig ontwikkelingsland, met nadruk op de agrarische sector. In diverse westerse landen , waaronder Nederland, werden in die periode veel Koreaanse kinderen geadopteerd uit straatarme gezinnen. Het land was zo arm dat dictator Park zijn soldaten in 1971 aan de VS verhuurde om mee te vechten in de Vietnam-Oorlog. Het leverde het land een miljard dollar op. De industriële ontwikkeling concentreerde zich aanvankelijk op de arbeidsintensieve productie en export van textiel, kleding, schoeisel en levensmiddelen. Met de komst van de Olympische Zomerspelen in 1988, die organisatorisch een groot succes werden, stond het land op de kaart als commercieel aantrekkelijk voor buitenlandse investeerders. Met een jarenlange economische groei van gemiddeld 7% werd Zuid-Korea een geïndustrialiseerd land en werd het in 1996 lid van de OESO, beter bekend als de 'club van rijke landen'. Door de toegenomen welvaart is de bevolking de laatste 50 jaar meer dan verdubbeld: van 20 miljoen (1953) tot bijna 50 miljoen in 2010. Als gevolg van een overheidscampagne voor gezinsplanning werd het gemiddeld aantal kinderen per gezin van zes in 1960 verlaagd tot minder dan twee in de jaren 90. Sinds kort wordt vanwege de snelle vergrijzing van de bevolking door de overheid het omgekeerde gestimuleerd: grotere gezinnen. Door de omvangrijke industrialisatie en de groei in de zakelijke dienstverlening woont nu 85% van de bevolking in de stedelijke agglomeraties. Een kwart van de bevolking (11 miljoen) woont inmiddels in de hoofdstad Seoul.

Het mirakel aan de Han-rivier

Koreanen zelf noemen de ontwikkeling van landbouwstaat tot hightechproducent 'het mirakel aan de Han-rivier', naar de brede rivier die traag door het centrum van Seoul stroomt. Het mirakel begon onder dictator Park Chung-hee. Deze militair kreeg zijn opleiding in het Japanse leger tijdens de Japanse bezetting. Hij zag hoe de Japanners in de jaren 30 en 40 Mantsjoerije (het Japanse wingewest in Noordoost-China) tot ontwikkeling brachten. Hij zette in de jaren 60 een soort Blitzkrieg in om ook Zuid-Korea snel te industrialiseren met militaire discipline. Noord-korea was in deze periode verder ontwikkeld en succesvol, dankzij de Sovjet-roebels, in het opbouwen van de zware industrie. Maar waar het communsische systeem stokte in ontwikkeling, moderniseerde Zuid-Korea in hoog tempo. De wapenbroeders van Park waren de stichters van de grote chaebol, de industriële conglomeraten wier namen nu overbekend zijn: Hyundai, Samsung, LG en Daewoo. Deze mannen waren gewiekste zakenlui, die als frontsoldaten hun arbeiders opjoegen en het land opstootten in de vaart der volkeren. Dat werknemers daardoor als moderne slaven lange, zware dagen moesten maken, deed er niet toe.

Waren er onder de dictatuur vele confrontaties tussen studenten en oproerpolitie, ook de arbeiders zijn vaak de strijd aangegaan om meer salaris voor hun zware werk en met succes. Zuid-Korea is nu een belangrijke producent van consumentenelektronica (computers, radio's, televisies, telefoons) en vervoermiddelen (hoofdzakelijk auto's) en lijkt op dat terrein Japan voorbij te streven. Ook in de staalindustrie en de scheepsbouw speelt het mondiaal een belangrijke rol. Het land heeft weinig natuurlijke rijkdommen en wist in korte tijd met zijn bekwame arbeidskrachten goederen voor de uitvoer te produceren. Van groot belang bij deze ontwikkeling is de confucianistische erfenis, die grote nadruk legt op studie en inzet. Steeds meer studenten ronden een technische opleiding succesvol af en vinden hun weg in de hightech-industrie.

Het trauma van de tweedeling

De opdeling van de beide Korea's liep niet alleen door het land, maar ook dwars door families. Tienduizenden families leven sinds 1953 van elkaar gescheiden. Mondjesmaat kunnen jaarlijks enkele honderden streng geselecteerde en voornamelijk oudere Koreaanse familieleden, die sinds de wapenstilstand van elkaar gescheiden zijn, elkaar enkele dagen ontmoeten. Dit leidt vaak tot hevige emoties. Toch gelooft een meerderheid van de Zuid-Koreaanse bevolking niet meer in hereniging van beide landen. De meeste Zuid-Koreanen verlangen er ook niet naar, vanwege de nucleaire dreiging vanuit het noorden de laatste tijd, de rampzalige gevolgen van een oorlog en de financiële consequenties bij de wederopbouw van het straatarme Noord-Korea voor de bevolking van het zuiden. Als gevolg van de ernstige incidenten in 2010 (Noord-Koreaanse aanvallen op een Zuid-Koreaans marineschip en eiland) heeft de regering in het zuiden besloten de summiere handelsbetrekkingen op te schorten en de defensie-uitgaven fors te verhogen.

Dit artikel is het derde deel van de vierdelige special Het Koreaans schiereiland.