De Franse kolonisatie van Vietnam

Vanaf de 19e eeuw komt Indo-China onder invloed van Frankrijk en in 1887 worden Vietnam, Laos en Cambodja een unie onder Frans protectoraat. Onder leiding van de communistische revolutionair en volksheld Ho Chi Minh wordt de Volksrepubliek Vietnam uitgeroepen. Na de val van het Franse garnizoen in Dien Bien Phu in 1954 wordt Vietnam verdeeld in een door de Sovjet-Unie gesteund Noord-Vietnam en een door de VS gefinancierd regime in Zuid-Vietnam.

Begin van het verzet

Als Frankrijk in 1887 de protectoraten in Zuidoost-Azië samenvoegt tot de Unie van Indo-China ontstaat meteen het eerste verzet. Deze unie is volstrekt willekeurig, omdat Vietnam, Cambodja en Laos etnisch, historisch en cultureel weinig gemeenschappelijks hebben. Volgens een racistisch principe bevolken de Fransen de 'primitievere' buurlanden met lichter gekleurde, 'meer geciviliseerde' Vietnamese kolonisten en ambtenaren. Een beleid dat tot op de dag van vandaag tot etnische conflicten leidt. De allereerste verzetsbewegingen uit de jaren 90 van de 19e eeuw zijn er vooral op uit de traditionele monarchie te herstellen. Tot in de jaren 20 van de 20e eeuw slagen de antikoloniale bewegingen er niet in gezamenlijk een vuist te maken tegen de overheersers. Daarna echter worden de organisaties steeds radicaler. De in 1927 opgerichte Vietnamese Nationalistische Partij (de Kwomintang) is hiervan de belangrijkste exponent. Al snel beraamt deze partij een opstand, maar die wordt gesmoord en de meeste leiders verdwijnen achter de tralies of worden geëxecuteerd.

Ho Chi Minh, vader des vaderlands

Bij leven is hij wars van iedere persoonsverheerlijking. Nu hangen zijn foto's in alle scholen en openbare gebouwen en staan zijn standbeelden in alle plaatsen. Ho Chi Minh ('Ho met de heldere wil') of Oom Ho, zoals hij liefkozend wordt genoemd, is de meest vereerde en ook de meest gemystificeerde politicus van Vietnam. Hij is hét nationale symbool van verzet. Tijdens zijn periode in Frankrijk wordt hij lid van de Franse Communistische Partij. In 1925 richt Ho Chi Minh (1890-1969) in Zuid-China de Revolutionaire Jeugdliga op, gebaseerd op het marxisme-leninisme. Vier jaar later is deze groep een Indo-Chinese Communistische Partij. Voornaamste doel: onafhankelijkheid. In de jaren 30 komt het tot onlusten en stakingen. Maar de reactie van de Fransen is meedogenloos: duizenden boeren en communistische leiders van de opstand worden opgesloten of gedood. Ho Chi Minh wordt in 1931 in gevangen gezet, maar weet te ontvluchten.

Na een verblijf in Moskou en China keert hij in 1941 naar Vietnam terug. Hij sticht de Vietminh, de beweging die naar onafhankelijkheid streeft. Een jaar later wordt hij weer gevangen gezet en schrijft hij zijn beroemd geworden gevangenisdagboek. Weer vrij richt hij met Vo Nguyen Giap het Vietnamese bevrijdingsleger op, dat in 1945 alle provincies ten noorden van Hanoi onder controle krijgt. Na de Japanse capitulatie in 1945 wordt hij tot president van de onafhankelijke republiek gekozen, maar kan niet verhinderen dat de Fransen terugkeren. De uiteindelijke onafhankelijkheid en hereniging maakt hij niet meer mee. Zijn gebalsemde lichaam ligt in het mausoleum in Hanoi.

Naar onafhankelijkheid

Nadat Ho Chi Minh in 1945 de Democratische Republiek Vietnam heeft uitgeroepen, wordt zijn verzoek om Amerikaanse steun door US-president Truman afgewezen, beducht als deze is voor een communistische expansie. Het verdrag van Potsdam, dat het einde van de Tweede Wereldoorlog markeert, erkent de nieuwe Vietnamese Republiek niet. De Vietminh ontwapent de Japanse bezetters in het noorden, waarop de anticommunistische Chinese Kwomintang van Tsjang Kai Sjek, die later de nationalistische regering van Formosa (het huidige Taiwan) zal vormen, de Fransen verhindert zich opnieuw als koloniale heerser in het noorden te vestigen. In het zuiden van Vietnam lukt het Frankrijk wel, met behulp van de Britten, het koloniale bewind te herstellen. Ho Chi Minh, die het Franse gezag prevaleert boven de Chinese bezettingsmacht, begint met de Fransen te onderhandelen. Deze verafschuwen het idee van een vrije staat en houden vast aan de oude eisen: het zuiden blijft een kolonie en het noorden wordt protectoraat, waarbij de ene staat, Frankrijk, zeggenschap heeft over de andere staat, Noord-Vietnam.

De Frans-Vietnamese oorlog

Spoedig daarop vinden er schermutselingen plaats tussen Vietnamese en Franse troepen in de delta van de Rode Rivier in het noorden. Een Frans bombardement van de havenstad Haiphong eind november 1946, waarbij duizenden burgers worden gedood, leidt de Frans-Vietnamese oorlog in. Ho Chi Minh vlucht met zijn leger, de Vietminh, de bergen in. Het Franse expeditieleger consolideert de bezetting van de Rode Rivier-delta en vestigt een reeks buitenposten. Keerpunt in de oorlog is de communistische overwinning in China in 1949. China en de Sovjet-Unie erkennen Ho Chi Minhs Democratische Republiek Vietnam en verlenen militaire steun. Nu beginnen ook de Amerikanen zich voor het eerst met de oorlog te bemoeien door het Franse leger te steunen. De Vietminh, uitgerust met Chinese wapens, verdrijft de Fransen uit de meeste buitenposten en, geleid door het strategische genie generaal Giap, stapt weer over op de guerillastrijd. Op de Conferentie van Genève in 1954 over de vrede in Korea, staan ook officiële gesprekken tussen Frankrijk en de Vietminh op de agenda. Ondertussen wordt een beslissende slag geleverd bij Dien Bien Phu. Deze strategische, als onneembaar geachte, Franse buitenpost vlakbij de grens met Laos wordt na 55 dagen omsingeling en gevechten door de Vietminh veroverd. Dien Bien Phu (spreek uit: Djen Bjen Foe) versnelt het uiteindelijke vertek van de Fransen uit Vietnam.

De tweedeling van Vietnam

De Vietminhdelegatie krijgt op de Conferentie van Genève echter niet de vrede waarop ze heeft gehoopt. Het Akkoord van Genève voorziet in een opdeling van Vietnam langs de 17e breedtegraad (zie kaart). In afwachting van vrije verkiezingen wordt er een gedemilitariseerde bufferzone vastgesteld en men komt een onmiddellijk staakt-het-vuren overeen. China, de Sovjet-Unie, Engeland, Frankrijk en de Vietminh stemmen in met het akkoord. De VS bekrachtigen het akkoord niet uit angst dat bij vrije verkiezingen 80% van de Vietnamese bevolking op Ho Chi Minh zal stemmen. Nog tijdens de onderhandelingen installeren de Amerikanen in Saigon het anti-communistische regime van Ngo Dinh Diem. Deze wijst in de volgende jaren alle initiatieven richting vrije verkiezingen van Hanoi af. De Amerikanen zien in hem de man die een dam kan opwerpen tegen de populariteit van Ho Chi Minh. Met grote financiële steun van de VS bouwt Diem een politiek systeem op van absolutisme achter een democratische façade. Diem ontketent als alleenheerser een medogenloze heksenjacht op politiek andersdenkenden en tussen 1954 en 1960 worden tienduizenden tegenstanders gevangengezet of geëxecuteerd.

In het noorden heerst chaos. De infrastructuur is grotendeels vernietigd en door de tweedeling blijft het noorden verstoken van de noodzakelijke rijstvoorraden en andere levensmiddelen uit het rijkere zuiden. De landhervormingen leiden ertoe dat tienduizenden 'grondbezitters' worden berecht door Volkstribunalen en in werkkampen terechtkomen of worden geëxecuteerd. Opstanden tegen het communistisch bewind worden hard neergeslagen. In het zuiden is de Vietminh-guerilla praktisch uitgeschakeld. Vanaf 1960 begint het noorden manschappen en materiaal via de Ho Chi Minh-route (een netwerk van paden, wegen en kanalen langs en over de grenzen met Laos en Cambodja) naar het zuiden te sluizen. Het Nationale Bevrijdingsfront (NLF) wordt opgericht: een coalitie van communistische, niet-communistische, katholieke en boeddhistische nationalisten. Maar Diem doopt de guerillastrijders Vietcong of VC (Vietnamese Communists).