Modern Israël 14: Theodor Herzl en de Oeganda optie

Na zijn bezoek aan Cromer in Egypte en het afwijzen van het al-Arish project blijft Herzl optimistisch. Chamberlain, de Britse minister van koloniën, stelde aan Herzl voor om Joden Oeganda te schenken (later heette dit gebied overigens Kenia). Vooral het binnenland zou een aangenaam klimaat hebben voor Europeanen. Maar Herzl gaf aan dat Palestina of in de buurt van Palestina de enige optie waren. Vanwege pogroms in Rusland veranderde hij echter van gedachte.

Pogroms in Rusland

In 1903 vonden pogroms in Rusland plaats. In Kishinev werden 45 Joden gedood en meer dan 86 Joden raakten gewond. Er werden ruim 1500 Joodse huizen en winkels vernield. Toen Chamberlain opnieuw Oost-Afrika aan Leopold Greenberg voorstelde, gaf Herzl aan Chamberlain aan dat een Zionistische commissie onderzoek zou doen in Oost-Afrika. Herzl gaf Greenberg de opdracht een handvest te schrijven voor Joodse autonomie in het gebied. Nordau was niet enthousiast maar Herzl zei dat Oost-Afrika geen substituut vormde voor Palestina maar een trainingsgebied. Nordau ging toen overstag.

Theodor Herzl ging naar Sint Petersburg. De Tzaristische politie verbood Zionistische vergaderingen, de verkoop van aandelen van Jewish Colonial Trust en sollicitatie voor het Joods Nationaal Fonds. Ook werden Zionistische leiders gearresteerd. Het hele Russische Zionisme werd bedreigd. Herzl had een ontmoeting met Von Plehve, de antisemitische minister van binnenlandse zaken. Die was goed op de hoogte van de Zionistische Beweging en benadrukte dat de regering geïnteresseerd was in het vertrek van de Joden. Maar volgens hen legde 'Achad HaAmist” meer nadruk op Joods nationalisme dan op emigratie en dat was gevaarlijk voor de homogeniteit van Rusland. Herzl gaf aan dat het Jewish Colonial Trust en het Joods Nationaal Fonds niet alleen de emigratie bevorderden maar ook tegen socialisme waren. Von Plehve was onder de indruk en zou met de Tsaar overleggen. Binnen een week werden sancties tegen het Zionisme opgeheven.

Zesde Zionistische Congres in 1903

Tijdens het Zesde Zionistische Congres in 1903 werd niet de landkaart van Palestina opgehangen, maar de landkaart van Oost-Afrika. Theodor Herzl sprak over de Oeganda optie als 'een asiel voor de nacht' en een nieuwe band met de Engelse regering. Er was wel verbazing maar aanvankelijk geen protest van de aanwezigen. Men was blij dat een grote wereldmacht de Joodse aspiraties op een eigen land erkende. Maar tijdens het debat volgden er toch protesten vooral van de Oost-Europese Joden. Uiteindelijk werd overeengekomen dat een missie naar Oost-Afrika gestuurd zou worden voor onderzoek. Daarnaast werd een Palestijnse commissie aangesteld om de omstandigheden in de Jisjoev te onderzoeken. Overigens was het niet zo dat alle Oost-Europese Joden tegen Oeganda waren en de West-Europese Joden voor. Maar de voornaamste tegenstand kwam wel uit de Pale. De belangrijkste tegenstander was de Russische Jood Ussishkin. Hij verklaarde Herzl de 'oorlog'. Herzl werd onderdruk gezet om de Oeganda optie te laten varen. Herzl ging het ook eigenlijk alleen maar om de band met Groot-Brittannië. Max Bodenheimer zei dat Engeland later wel zou helpen om van Palestina een Joodse staat te maken.

De dood van Theodor Herzl

In de lente van 1904 kreeg Herzl een lichte hartaanval. Op 1 juli 1904 raakte hij in coma en op 3 juli 1904 stierf hij op 44-jarige leeftijd. Iedereen treurde om de dood van de grote leider. Hij had de Joodse kwestie in de Europese diplomatie gebracht. Chovevei Zion had van Herzl geleerd hoe diplomatie te bedrijven. Op 6 augustus 1949 werd het stoffelijk overschot van Herzl, die in Wenen was begraven, naar Israël overgebracht. Hij werd op de Herzl-berg in Jeruzalem begraven.

Meer informatie: Modern Israël II: Herzl en het Politiek Zionisme.