Het begin van de roerige jaren zestig

De overgang van de jaren vijftig naar de jaren zestig van de 20e eeuw kenmerkt zich door de scherper wordende tegenstellingen tussen Oost en West. De Koude Oorlog is op een hoogtepunt. Het is ook de periode dat de welvaart toeneemt, er meer en nieuwe gebruiksartikelen verschijnen én de jeugd zich roert. De generatie van de 'babyboomers' ontpopt zich tot een protestgeneratie. Dat uit zich vooral in de nieuwe muziekstijlen zoals de rock-'n-roll.

Veranderingen in de jaren vijftig

Ze waren voorbij, de jaren vijftig. Het was een periode geweest waarin de wereld opkrabbelde na de Tweede Wereldoorlog, een periode van wederopbouw en herstel. Het waren de jaren van het atoomtijdperk, met het bijbehorende eenvoudige beeld van de wereld, dat we hier in het Westen nog hadden: de Amerikanen zijn onze vrienden en de Russen onze vijand. Die boodschap hoorde je dagelijks in de media. En mede doordat die zo'n enorme invloed op het dagelijks leven hadden, nam ook de internationale samenwerking toe. Er werden nieuwe organisaties opgericht als de Benelux (1958) en de EEG (1957), de voorloper van de EU. Die samenwerking, in eerste instantie op economisch terrein, was hard nodig. Tot nu toe waren de diverse landen op zichzelf gebleven, daarbij vooral gesteund door de inkomsten van de producten uit hun koloniën. Maar toen die langzaam wegvielen en deze wingewesten onafhankelijk werden móest men wel samenwerken. Zo werd de wereld kleiner. Het toerisme kwam opzetten en zelfs de jeugd begon aan het eind van de jaren vijftig al voorzichtig zelfstandig op vakantie te gaan.

Toenemende welvaart

De armoede en ellende van de jaren veertig en het begin van de vijftiger jaren waren vergeten. Met de meeste mensen ging het financieel en economisch steeds beter. De invoering van de 40-urige werkweek en de vrije zaterdag in 1960 zorgde voor meer vrije tijd. De (zwart-wit) tv, in de jaren vijftig nog een luxe artikel, werd gemeengoed in de huiskamers. Er ontstond zelfs weer een Nederlandse autoindustrie: Het DAFje deed zijn intrede (zie afbeelding rechts), een soort Volkswagentje, ontworpen door de Brabantse broers Van Doorne en uitgerust met een revolutionaire traploze 'versnelling': de Variomatic (bijnaam 'het pientere pookje'). Als de buren een auto kochten, dan kon je niet achterblijven. Op de doorgaande wegen ontstonden de eerste files met dagjesmensen.

Het einde van de verzuiling

Ook de verzuiling begon af te kalven. Hoorde iedereen vroeger bij een bepaald kerkgenootschap, bij een bepaalde politieke richting, luisterde men naar zijn eigen omroep en ging iedereen naar een school die bij de eigen identiteit of geloofsovertuiging paste, die verschillen in status, geloof en achtergrond werden steeds vager. Dat men zo'n beetje dezelfde kranten en tijdschriften las en dezelfde programma's op radio en tv beluisterde en bekeek werd minder belangrijk. Dat de Volkskrant vroeger alleen door katholieken gelezen werd en Trouw door protestanten deed nu niet zo erg meer ter zake. Het beeld van gelovig Nederland vervaagde aan het eind van de jaren vijftig, begin jaren zestig. De ontkerkelijking, die nu in een trager tempo verloopt, nam vooral tussen 1958 en 1970 sterk toe.

Nieuwe materialen en gebruiksvoorwerpen

Met de toenemende welvaart kwamen nieuwe materialen en voorwerpen op de markt, meestal overgewaaid uit de VS. Kunststof, zoals plastic, deed zijn intrede en daarmee allerlei gebruiksvoorwerpen die hiervan gemaakt werden. Er kwamen nylon dameskousen en ritssluitingen. Grammofoonplaten werden voortaan van vinyl vervaardigd in plaats van de vroegere schellak (een soort hars, erg breekbaar). De eerste ballpoints en transistorradio's verschenen gedurende de jaren vijftig. De spijkerbroeken kwamen in het straatbeeld, allemaal afkomstig van over de oceaan en gretig door de jongeren geaccepteerd. Filmsterren werden idolen, grammofoonplaten waren te kust en te keur te koop. De jeugd ging kauwgom kauwen, droeg leren jacks en liet het haar in vetkuiven kappen.

Rock-'n-roll

Met de steeds belangrijker wordende rol van de jeugd kwam ook de rock-'n-roll ons land binnen. Muziek uit de States, van mensen als Bill Haley, Jerry Lee Lewis, met zijn woeste pianoriedels, en Elvis Presley met zijn schokkende heupen, waardoor hij de bijnaam 'Elvis the pelvis' (pelvis =bekken) kreeg (zie afbeelding links). Wilde, opzwepende muziek, waarvan de wortels in de zwarte Amerikaanse muziek lagen, in de blues van de vroegere slaven. Hun nummers werden overal ter wereld een doorslaand succes -het woord 'hit' werd toen nog in die zin niet gebruikt- vooral door het onstuimige gedrag van de artiesten op het podium: b.v een saxofonist die op z'n rug op het podium een solo speelde. Ouders waren verbijsterd! Ze vergaten daarbij voor het gemak maar dat ze in hun jeugd net zo op jazzmuziek hadden gereageerd als hun kinderen nu op die 'verschrikkelijke' rock-'n-roll. De rock-'n-rollperiode eindigde in de VS omstreeks 1959. Buddy Holly verongelukte in dat jaar en Elvis Presley werd opgeroepen voor militaire dienst. Ook schandalen rondom diverse artiesten en de, voor het puriteinse Amerika, te ruige optredens van diverse bands. Onder druk van de commercie werd de rock-'n-roll braver en aangepast voor een breder publiek: niet alleen de teenagers, ook hun ouders waren immers potentiële platenkopers.

De Koude Oorlog

De binnenlandse politiek werd gekenmerkt doordat er in 1959 een einde kwam aan een jarenlange samenwerking tussen de rooms-katholieke KVP en de sociaal-democraten van de PvdA in een ('rooms-rode') regeringscoalitie onder leiding van staatsman Willem Drees. Tijdens zijn premierschap (1948-1958) werd de AOW ingevoerd. Het was het begin van de samenwerking tussen de christelijke partijen (KVP, ARP en CHU) en de liberalen van de VVD. De buitenlandse politiek werd in de jaren vijftig vooral gekenmerkt door de tegenstelling Oost-West. Het waren de jaren van de Koude Oorlog met spionage en propaganda. De wedloop om de ruimte te veroveren begon met de lancering door de Russen van de onbemande Spoetnik-satellieten eind jaren vijftig.

De tegenstellingen tusen Amerka en Rusland verscherpten zich in de vijftiger jaren na de Korea-oorlog, de burgeroorlog in Cuba in 1959, die het communistische bewind van Fidel Castro aan de macht bracht, de Hongaarse opstand tegen de Russische bezetting in 1956 en de crisis rond het Suezkanaal in datzelfde jaar. En in Vietnam woedde al sinds 1945 een verbitterde strijd die tot 1975 zou duren. Toen de VS er begin jaren zestig militair bij betrokken raakten, was dit ook de eerste oorlog die door de media, en vooral de tv, rechtstreeks in onze huiskamers binnenkwam. We konden met eigen ogen zien wat de verschrikkingen van een oorlog betekenden.

De protestgeneratie

De jeugd, zowel in de VS als in West-Europa, begon steeds vaker te protesteren: tegen de kernbewapening, tegen de regering, tegen de oorlogen (zie afbeelding rechts), tegen de maatschappij in het algemeen. Dat was de generatie die direct na de Tweede Wereldoorlog was geboren; er vond toen een geboorte-explosie, een 'babyboom' plaats als gevolg van het optimisme van na de oorlog, dat 'alles weer goed zou komen'. Die jonge generatie was een nieuw fenomeen in de jaren vijftig en zou alleen maar sterker worden in de jaren zestig. Deze protestgeneratie had zijn eigen taalgebruik, eigen muziek, eigen rages en eigen kleding. En langzamerhand begon ze zich dus ook met de politiek te bemoeien. De jaren zestig waren dus vooral de jaren van de jeugd.

Dit artikel is het eerste deel van de vierdelige special De roerige jaren zestig.