De jongerencultuur in de roerige jaren zestig

Het draait in de jaren zestig van de vorige eeuw voonamelijk om de jongeren die zich steeds meer tegen het gezag van hun ouders afzetten. Het is de protestgeneratie die zich keert tegen de welvaart en meer inspraak eist. De jeugd doorbreekt allerlei taboes die zich uit in hun kleding, muziek en lossere levenshouding. Het is het begin van de strijd om de macht in allerlei delen van de maatschappij met internationaal studentenprotesten en in ons land ludieke bewegingen als Provo.

Botsing tussen de generaties

Dat een belangrijk deel van de jongeren zich roert in deze periode is niet vreemd. Er is in de jaren vijftig en zestig ook veel meer jeugd. Zoals altijd na een oorlog zijn er na de Tweede Wereldoorlog veel kinderen geboren. Die zijn in de jaren zestig tussen de vijftien en twintig jaar oud. En ze protesteren. Door de ouderen worden ze uitgemaakt voor 'langharig werkschuw tuig!'. 'Beter langharig dan kortzichtig' is het antwoord van de jeugd. En dat gebeurt niet alleen in Amerika, maar ook in Nederland. Er is een gevoel van onbehagen in de samenleving ontstaan. Maar volgens de oudere generatie begint het net een beetje plezierig te worden na de economische en financiele moeilijke jaren vijftig. Maar veel jongeren hebben maling aan die welvaart; die hebben dan ook nauwelijks armoede of andere problemen meegemaakt. Welzijn vinden ze belangrijker dan welvaart. Weg met de auto's, weg met de tv. Ze zijn op zoek naar een eigen jongerencultuur, met harde muziek, een losse levenshouding, eigenzinnige kleding en haardracht, het doorbreken van allerlei sexuele en maatschappelijke taboes en het in de war gooien van de openbare orde door samenscholingen en demonstraties. Al in 1961 vinden veel protestdemonstraties plaats tegen kernbewapening, net als elders in Europa; de eerste vredessymbolen zijn te zien (zie afbeelding inleiding).

De hippies

Halverwege de jaren zestig verschijnen in San Francisco en New York de eerste hippies. Lang haar, bakkebaarden, snorren en baarden voor de jongens, geen make-up en lange jurken voor de meisjes; zowel zij als de jongens dragen kleren met Indiase motieven of felle kleuren (zie afbeelding links). Er is veel vrije sex en er wordt geëxperimenteerd met drugs. De speelse levensstijl van de hippies trekt veel anderen aan en hun zoeken naar oosterse filosofieën voert hen naar India en Tibet. Ze voelen zich verwant aan de Indianen en dragen ook indiaans aandoende sieraden een gebruiken verdovende middelen die van oorsprong door de indianen worden gebruikt: mescaline en peyote. De hogepriester van de hippies in de VS, ex-hoogleraar Timothy Leary, preekt over vrijheid, drugs en liefde. Hij propageert het gebruik van LSD, een drug met een hallicunerende werking, in die tijd veel voorgeschreven bij psychiatrische patiënten. Zijn strijdkreet 'turn on, tune and drop out' vindt overal gehoor, ook in Nederland. De bloemenkinderen groepen samen op de Dam en de gevestigde orde kijkt vol afgrijzen toe.

Jeugdstromingen in Nederland

Er ontstaan onder de jeugd in Nederland allerlei stromingen, vooral onder invloed van de Britse popgroepen Beatles, Rolling Stones, Kinks en Who. Het Beatles-haar doet opgang en brengt sommige ouders en leraren tot wanhoop. Soms zijn de groeperingen alleen plaatselijk, zoals in Den Haag de Blauwen, de Indische jongeren, en de Bullen, de tegenhangers van de Engelse Rockers. De Kikkers dragen PTT-caps, houden van de muziek van The Golden Earrings en rijden op Puch-brommers. De Plu's daarentegen zijn fan van The Motions en rijden op Berini's. Dan heb je nog de Soulkikkers en in Amsterdam de Pleiners (cultureel ingestelde jongeren die het Leidseplein als trefpunt hebben) en de Dijkers (met de Nieuwedijk als ontmoetingsplaats), die nogal eens met elkaar op de vuist gaan. Bij elkaar worden ze nozems genoemd (Nederlandse Onderdaan Zonder Enige Moraal) en ouders en gezag doen er alles aan om ze in het gareel te krijgen. Grammofoonplaten, kauwgom, leren jacks, vetkuiven en lange haren. Én protest. Vooral jongeren beginnen tegen de oorlog in Vietnam te protesteren en er komen vredesmanifestaties.

Popmuziek

Dankzij de media gaat het allemaal sneller. Ouders, opvoeders, leraren, bestuurders en politie raken helemaal van de wijs. De jeugd heeft in deze welvarende periode meer zakgeld te besteden en de boetieks schieten uit de grond; er ontstaat een complete jongerenmarkt voor kleding, make-up en muziek. De Nederlandse jeugd is muzikaal in twee kampen verdeeld: Beatles-liefhebbers en Stones-fans. In juni 1964 komen de Beatles naar ons land, maken een rondvaart door de Amsterdamse grachten, waar 50.000 fans op af komen en geven een optreden in een veilinghal in het Noord-Hollandse plaatsje Blokker. Dit levert hysterische taferelen op, evenals een paar maanden later een optreden van de Rolling Stones in het Scheveningse Kurhaus (met nota bene de toen nog onbekende André van Duin in het voorprogramma); dat wordt zó'n chaos dat de Britse supersterren het optreden na tien minuten afbreken.

Toch vindt die buitenlandse popmuziek z'n weerklank in Nederland: bandjes schieten uit de grond, vooral in Den Haag (Golden Earrings, Motions, Q 65, Sandy coast en Tee Set), Amsterdam (Outsiders) en uit Volendam The Cats met hun 'palingsound'. Boudewijn de Groot en Armand laten zich inspireren door protestzangers Bob Dylan en Donovan. Er verschijnen veel op jongeren gerichte bladen, zoals Teenbeat en Hitweek. Popprogrmma's op de radio zijn Tijd voor Teenagers en Tussen 10+ en 20-. Op de tv zijn Moef Ga Ga, Waauw!! en Fanclub te zien. Erg populair, ook onder de ouderen, worden radiopiraten als Veronica en Radio Caroline (oorspronkelijk Engels), die vanaf zeeschepen vanaf de Noordzee uitzenden en door aanpassing van de mediawet later als legale omroep (Veronica) of als radiostation vanaf de vaste wal (Caroline) uitzendingen verzorgen.

De eerste popfestivals

Het popfestival in het Amerikaanse Monterey in 1967, wel 'De moeder van alle popfestivals' genoemd, vormt de aanleiding tot de 'summer of love', die zich zal uitbreiden naar Londen en Amsterdam, de Europese hoofdstad voor alternatieve cultuur. Het verschijnsel popfestival doet zijn intrede in Nederland met Hai in de RAI (Amsterdam) en Flight tot Lowlands Paradise (Utrecht) in 1967. In 1968 openen ook poptempels Paradiso en Fantasio in Amsterdam hun deuren. Veel meer bekendheid krijgt een popfestival op een modderig weiland in het gehucht Bethel bij Woodstock in de staat New York, waar in 1969 400.000 mensen bij elkaar komen voor een drie dagen durende manifestatie voor vrede, liefde en wederzijds begrip (zie afbeelding links). Het Woodstock Festival wordt achteraf gezien een hoogtepunt van de tegencultuur van de jaren zestig en van het hippietijdperk. Sommige bands en popmusici krijgen door hun optreden hier wereldwijde bekendheid, voor zover ze dat nog niet hadden, zoals Jimi Hendrix, Crosby, Stills, Nash & Young, Joe Cocker, The Who en Creedence Clearwater Revival.

De Provo-beweging

De Pleiners en Dijkers worden langzamerhand verleden tijd en rond 1965 komt er een andere beweging op. De aanhangers ervan dansen rond het beeld van Het Lieverdje (aan de stad geschonken door een tabaksproducent) op het Amsterdamse Spui en gaan zich Provo's (komt van 'provoceren') noemen. Ze voeren actie voor onderdrukte minderheden, zoals homo's, tegen milieuvervuiling, projectontwikkelaars, het gezag en tegen alles wat met bezit en geld te maken heeft. Veel van de ideeën van de Provo-beweging zijn in de loop van de tijd gerealiseerd, zoals het witte-fietsen-plan (overal in de stad gratis witte fietsen ter beschikking stellen), dat in Amsterdam mislukte, maar elders in Europa wel navolging vond.

Bekende namen uit de Provo-beweging zijn Roel van Duijn (in 1969 gemeenteraadslid namens Provo en later wethouder voor de PPR), Robert Jasper Grootveld, de 'anti-rookmagiër' (zelf een stevige roker!), dichter/schrijver Simon Vinkenoog, schrijver/schilder Jan Cremer, zanger Ramses Shaffy, dichter Johnny van Doorn, componist Peter Schat en Bart Huges, gezakt voor zijn artsexamen, die een gaatje in zijn hoofd boort om voortdurend 'high' te kunnen zijn! Overal in Nederlandse steden ontstaan op kleinere schaal Provo-bewegingen, die dikwijls eigen bladen uitgeven. De huwelijksdag van prinses Beatrix en Claus von Amsberg in 1966 wordt tot Dag van de Anarchie uitgeroepen. De rellen en het optreden van de politie leiden tot het ontslag van de hoofdcommissaris en burgemeester van Hall. De Provo-beweging heft zich in 1967 op en wordt door van Duijn en Grootveld voortgezet als de ludieke Kabouterbeweging, die meer aansluit bij de geest van de hippies.

Studentenopstand

In mei 1968 breekt een algemene staking uit in heel Frankrijk. Ook in andere landen zijn er grootschalige protesten. Al snel nemen de gebeurtenissen bijna revolutionaire vormen aan, met straatgevechten tussen betogers en politie, tot het protest uiteindelijk uitsterft na onderdrukking door de overheid. De studentenopstand in Parijs en Berlijn, die medezeggenschap op de universiteiten als voornaamste doel heeft, waait op bescheiden schaal over naar Nederland. In Amsterdam wordt op 12 mei 1969 het Maagdenhuis, het bestuurscentrum van de Universiteit van Amsterdam, door de studenten-actiegroep 'De Loze Kreet' bezet. De politie maakt tot twee keer toe een einde aan de bezetting, maar de studenten krijgen toch hun zin. Door bestuurshervorming komt op de universiteiten een college van bestuur en een gekozen universiteitsraad. Mei 1968 wordt als een ommekeer gezien van het oude, autoritaire gezag met haar conservatieve idealen naar een meer progressieve maatschappij die individualisme en meer sociale vrijheid propageert.

Dit artikel is het tweede deel van de vierdelige special De roerige jaren zestig.