De waterpijp ten voeten uit

Sir Thomas Roe schrijft over een waterpijp met een enorm lange rieten steel. Volgens hem beweerde de Indiase mensen dat hun manier van roken veel rustiger en gezonder was dan de manier waarop er door de Europeanen werd gerookt. Alle vettigheid valt op de oppervlakte van het water voordat het wordt geïnhaleerd. De pijp die Sir Thomas beschreef was niet de Nargileh, maar de Perzische Kalian.

Sja Sefi

De Franse reiziger Tavenier, die in 1670 een bezoek bracht aan Turkije, Perzië en India, beschreef de Perzische rookgewoonten op een interessante manier: "Zowel de Perzische mannen als vrouwen zijn zo verslaafd aan tabak, dat, als je hun tabak wegneemt, je hun hele leven wegneemt." Verder schrijft hij dat Sjah Sefi eens in een slecht humeur had besloten dat het verboden was tabak van zijn grondgebied te halen. Zij spionnen, in iedere stad aanwezig, betrapten in een herberg twee rijke kooplieden die stiekem door hun neus rookten. Ze werden onmiddellijk opgepakt, vastgebonden en naar de koning gebracht. Als straf moesten ze net zolang gesmolten lood door hun keel gieten totdat ze dood waren. Deze Sja Sefi regeerde van 1628 tot 1642. Hij was een weke en losbandige prins en zijn bevelen waren vaak het gevolg van een passie. Na zijn regeerperiode rookten de mensen weer als tevoren.

De vrouwen in de harems rookten de godganselijke dag tabak. Ze gebruikten hiervoor de waterpijp om de rook te verkoelen en te verschonen. Zo werd de kans op ziekte verkleind. Maar ook in de lagere klassen was het roken onvermijdelijke gewoonte. Tavenier schrijft hierover: "A poor Tradesman that has not above five halfpence to spend, will lay out three of them upon tobacco".

De hardwerkende Chinees

De Indiase kooplieden en de Arabische handelaren droegen hun waterpijpen mee naar het oost-Indiase gebied. Dat was de plek om in contact te komen met de Chinezen. De Chinezen vonden de waterpijp interessant, mits ze werd gebruikt met een mix van tabak en hennep. Ze ontwikkelden al vrij snel een eigen soort waterpijp. De hardwerkende Chinees heeft niet die vrije tijd die mensen uit het Oosten of uit de meer tropische landen heb¬ben. Hij zit niet met gekruiste benen op de grond, noch is hij gewend op een divan met kussens te liggen. Daarom is de moeilijk hanteerbare Kalian in China vervangen door een water¬pijp die je in je hand kan houden en die je kan roken als je op een stoel zit of als je loopt. Die pijp is geheel van metaal gemaakt en heeft een opwaartse steel, die in de richting van de mond loopt. De kleine metalen pijpenkop zit op de top van een metalen buis, die in het waterreservoir uitmondt. Aan de pijp zit ook een tabaksdoosje bevestigt. De pijp heeft twee pijpenkopjes; een voor de tabak en een voor de opium.

De mensen uit de bergen van Indo-China en Assom hebben in veel gevallen het Chinese type waterpijp overgenomen. In het geval van de Kachin waterpijp is de Chinese pijpenkop geïmiteerd, alleen is de pijpenkop, net als het waterreservoir, van hout gemaakt. De steel is van natuurlijk bamboe.

Mysterieus vocht

De vrouwenwaterpijp wordt wel door de stammen van de "upper Burma" gebruikt. Een lange, vaasachtige pijpenkop en een waterreservoir met een houten bovenstuk, dat in een afneembare rieten kop is gezet. De lange steel is van riet.

De Sema Naga waterpijp (de tsümkula) is bijna hetzelfde, maar hier is de pijpenkop van steen. De afneembare waterkamer heeft een belangrijk doel, want als het water is doordrenkt door van de olie en de tabaksappen is het een favoriet en krachtig stimulerend middel. Na het roken van zo'n vijfentwintig à dertig pijpen is het water uitermate geschikt. De vloeistof wordt niet geconsumeerd, maar wordt vastgehouden in de mond en dan uitgespuugd.

De vrouwen uit Naga rookten gewoonlijk alleen de waterpijp en het is hun gewoonte om de kostbare, hoewel dodelijk vergif, pijpvloeistof aan hun mannen en minnaars te schenken. Aan mensen die ze eren. Voor de Britse militairen in Birma zijn die attenties vaak beledigend geweest, omdat het moeilijk was om zo'n intense gift van een vrouw te weigeren. De gewoonte van de vrouwen om onophoudelijk te roken is dan ook te danken aan het feit dat de mannen afhankelijk waren van het tabaksvocht, dat als onschatbaar werd beschouwd gedurende een vermoeiende reis.

De Europese Chibouque

De Nargileh verspreidde zich niet alleen naar Perzië en India, maar kwam ook terecht in Turkije, Noord-Afrika en in de hele Mohammedaanse wereld. In dat deel van de wereld bestond al een andere pijp, namelijk de Chibouque. Dat is een pijp van Europese origine. De Chibouque heeft een erg lange rechte steel en de pijpenkop (van klei) is voorzien van grote ornamenten. Die lange steel is zo lang, omdat de Turken vaak met gekruiste benen op de grond zaten.

William Lithgow, schrijver van "Rare Adventures" (1632) doet als eerste verslag van de Chibouque. "De Turkse waterpijpen zijn bijna een meter lang en gewoonlijk zijn ze van hout of riet gemaakt. De afzonderlijke monden, van lood of wit ijzer, kunnen meteen 28 gram (one ounce) tabak verwerken. Je moest dus over een lange adem beschikken om die enorme koude rook te kunnen opnemen", aldus Lithgow. De verwijzing naar 'afzonderlijke monden' lijkt in te houden dat deze vroege Turkse pijpen meerdere pijpenkoppen hadden. Wel, pijpen met twee of zelfs drie pijpenkoppen zijn niet ongewoon bij de Kirghir, die het gebruik van tabak waarschijnlijk van de Turken hebben overgenomen.

Dakkapijp

Terug naar de dakkapijp uit Afrika. Het is bijna zeker dat deze dakkapijp, karakteristiek voor Zuid-Afrika en het Zambesi Bassin, zich verspreidde naar Malawi, Tanzania en naar de binnengrenzen van de Kongobekken. De Arabische invloed in Afrika, zeker landinwaarts van Zanzibar langs de slavenroutes en zuidwaarts via Egypte naar de Nijl-valleien, introduceerde de Nargileh in gebieden die waarschijnlijk niet bereikt zijn door de dakkapijp.

Men onderzocht de "modern negro water pipes" en het was moeilijk uit te maken of ze direct van de dakkapijp afstamden of dat ze indirect uit de Nargileh voortkwamen. De negers uit die gebieden beschikten niet over kokos¬noten, maar de kalebas bleek een prima vervanging.

Een derde voorbeeld is het type waterpijp dat de Baholoholo's rookten. Zij leefden ten westen van het Tanganjikameer. Die pijp heeft een asymmetrische kegelvormige pijpenkop, die karakteristiek is voor de Malawi in het zuiden. De kalebas heeft een lang recht mondstuk, zoals bij de Nargileh. De makers van deze pijpen rookten geen hennep, maar tabak. Om hennep te roken maakte men een gat aan de zijkant van de kalebas.

Een knap gemaakte waterpijp van Het Wanyatura volk uit Tanzania maakten mooie waterpijpen. De waterpijp van de Awembas tam uit noord-oost Zambia kan vergeleken worden met de Baholoholo pijp. Vermeldenswaardig is dat de steel van de kalebas een wijd mondstuk heeft, zodat men op dezelfde manier rookt als met de hoorn van de dakkapijp. Men rookte waarschijnlijk hennep.

In het westen van de Kongo en Angola zit de pijpenkop vaak direct, zonder steel, in het waterreservoir. Dit is te zien bij de Mountain Damara pijp. Kalebassen kunnen enorme afmetingen hebben. De pijp is te bezichtigen in het British Museum.

Zoon van de Hennep

1884. In de Kongo leefde de Baluto stam. Hun koning had daar op de plek waar altijd gebeden werd een "riamba" ingesteld. Hij zorgde ervoor dat er enorme rieten pijpen werden neergezet om de hennep te roken. Hennep werd toegejuicht als de universele helper en als het heilige symbool voor vrede en vriendschap. De waardige titel van de koning was dan ook "Zoon van de Hennep". Vandaag de dag rookt niet één op de veertig Baluka's hennep. Dit is niet ongewoon, want een volk dat de hennep universeel adopteert zal na een of twee generaties vernietigd zijn. Vandaar dat het roken van hennep in Afrika altijd aan verandering onderhevig is en geen wetten kent. Er zijn volkeren die het juist opgeven en er zijn volkeren die er juist mee beginnen. Volkeren die er met afgrijzen naar kijken leven naast volkeren voor wie het een eerlijke en rechtmatige bevrediging is.

Royalty

Een laatste waterpijp verdient aandacht vanwege zijn historie. Het is een pijp van koning Mtesa. Hij sprak het hof toe gedurende de reis naar de ontdekking van bronnen in de Nijl. De pijp bestaat uit ivoor. De kegelvormige pijpenkoppen zijn vrij normaal in Uganda. De steel lijkt op de steel van de kalebas uit figuur 6. Het gebruik van ivoor voor persoonlijke ornamenten was een gewone zaak voor de 'upperclass'. En, zoals zo vaak met royalty pijpen is dit niet het type pijp dat gerookt werd onder het gewone volk van Uganda, evenmin was het een vanzelfsprekende pijp voor de mensen aan het hof.