Aardewerk, een historische schets

Er is nogal wat vraag naar informatie over aardewerk door amateur archeologen en detectoramateurs. In een aantal artikelen zal ik daar op in gaan. Aardewerk kom je immers overal tegen, van de eigen keukenkast tot diep in de bodem begraven.

Ik heb in een opwelling beloofd om een artikel over aardewerk te schrijven omdat er nogal wat vraag naar informatie over dit onderwerp is. Hier de uitwerking van mijn notities over dit onderwerp in de hoop dat de lezers er baat bij vinden tijdens de zwerftochten over rommel- en antiekmarkten, kringloopwinkels en antiekzaken, of voor de wat meer avontuurlijk aangelegde verzamelaars over voormalige storthopen, door oude keldergewelven of gewoon zo ergens over het land van een bevriende boer.

Wie in het bezit is van een porseleinkast, schaft zich automatisch nu en dan iets aan wat daarin nog ontbreekt. Je gaat als verzamelaar van creamiek ook bij het zien van een mooi stukje porselein of iets van dien aard gemakkelijker tot aankoop aan omdat er al een plkeje voor gereserveerd is in de kast. Maar ook zonder zo’n kast zal menigeen zich niet laten weerhouden om iets moois te verwerven. Mooi, is het eerste criterium, later ga je je verdiepen in antiek Chinees porselein, Rijnlands steengoed, Delfts aardewerk, en wat dies meer zij. Er is genoeg om open en bloot te pronk te zetten, ook bodemvondsten. Voorwerpen van aardewerk zijn gelukkig niet zo bros dat ze nauwelijks gehanteerd kunnen worden en ze zijn een dankbaar verzamelgebied. Zelf neem ik ook ‘waardeloze’ scherven mee als determinatiemateriaal. De scherven van huishoudelijke ongelukjes bij het bereiden, opdienen en nuttigen van maaltijden, het wassen van de vaat en andere huishoudelijke bezigheden vormen een afspiegeling van het huisraad dat regelmatig in de hand genomen werd en dat over het algemeen niet echt kostbaar was. Daarom werd dat gebruiksgoed bijna nooit benoemd in oude boedelbeschrijvingen die te vinden zijn in diverse streekarchieven. We moeten daarom een kunstmatige indeling maken om uit de wirwar van vormen te komen.

Functie van een aardewerk

De functie van een aardewerk voorwerp is bepalend voor de vorm ervan, dus omgekeerd kun je aan de hand van de vorm de functie herleiden. De omstandigheden waarin de functie werd uitgeoefend is een tweede vormbepalende factor. Voor het koken op een kampvuur , in een open haard of op een kachel waren andere vormen vereist. En dan tenslotte de technische stand van zaken in een bepaalde periode. Baksel, glazuur en slibversiering zijn typerend voor bepaalde tijden. Aardewerk kan verder verdeeld worden in open vormen zoals borden, schalen, schotels, koekepannen, lekschalen en kommen. Gesloten vormen zijn dan grapen, kannen, potten, aardewerk flessen en dergelijke. Alle type-chronologieen in de klassieke, middeleeuwse en postmiddeleeuwse archeologie zijn hier op gebaseerd.

Al eeuwen voor het begin van de jaartelling was er al een rijke verscheidenheid aan vormen bij de potten van aardewerk, die door de mensen waren gemaakt en waarbij duidelijk vormen uit de natuur als voorbeeld hadden gediend. Tegen het einde van de 6e eeuw voor Christus kwam er een nieuwe versieringskunst op het aardewerk naar voren, toen de vazen zwart geverfd werden en het uitgespaarde lijnenspel opgang maakte. We hebben het uiteraard over de Grieken, die toen het hoogste niveau van beschaving hadden bereikt. Men ging de open gebleven plekken opvullen met gekleurde afbeeldingen van de bekende godenverhalen. Van Griekenland uit ging de kunst van het pottenbakken over naar de Griekse kolonien, naar Klein-Azie en het zuiden van Rusland, terwijl ook Italie aanvankelijk duidelijk door de Griekse kunst werd beinvloed.

Pottenbakkerskunst Romeinse Rijk

Door de enorme uitbreiding van het Romeinse Rijk zou ook de pottenbakkerskunst weer van invloed worden op het aardewerk van de stammen die door de legioenen werden onderworpen. Er kwam echter in de eerste eeuwen na Christus een verval dat samenviel met de ondergang van het Romeinse rijk. Pas gedurende de Romaanse tijd werd het aardewerk in Europa weer geliefd. Toch zou het nog eeuwen duren - tot in de 14e eeuw - voordat men tot hoge kunstzinnige prestaties kwam. Uit Perzie en Turkije werden nieuwe technieken in Europa ingevoerd, terwijl ook de Moorse keramiek van invloed werd, eerst nog in Spanje en Italie, al spoedig ook in andere Europese landen. Ook het aardewerk ging vanaf die tijd met de gangbare stijlvormen mee, speciaal in de gotiek en de renaissance, toen vooral de versieringsvormen van toen op de voorwerpen werden aangebracht. Tot in de 15e eeuw waren het in belangrijke mate nog de kannen en kruiken, die werden gemaakt, maar vanaf de 16e eeuw werd het aardewerk voor alle mogelijke doeleinden toegepast en ook de kunst van het glazuren ontwikkelde zich snel. Italie speelde hierin lang een rol van betekenis, maar vanaf de 16e en 17e eeuw volgden Frankrijk, Duitsland en de Nederlanden het op de voet, met centra als St. Porchaire, Neurenberg, Keulen, Siegburg, Raeren, Antwerpen en Delft.

Nederlandse Oostindische Compagnie

De oprichting van de Nederlandse Oostindische Compagnie in 1602 bracht een kennismaking met het Chinese porselein met zich mee, dat al spoedig op grote schaal in Europa werd ingevoerd en ook van invloed werd voor het in de Nederlanden gemaakte aardewerk. Vooral het Delfts aardewerk ging het Chinese en Japanse porselein nabootsen en werd ook dikwijls ten onrechte voor porselein aangezien. Een hoogtepunt beleefde Delft in de tweede helft van de 17e eeuw, vooral door het typische blauw in de beschilderingen. In de 18e eeuw werd de Chinese ‘famille verte’ geimiteerd en later ook de ‘famille rose’.

Meissen in Duitsland

Intussen was ook Meissen in Duitsland sterk op de markt gekomen, waar de eerste porseleinfabriek van Europa werd gesticht. Al spoedig daarop kwam het Rijnland met zijn ‘steengoed’. Het Delfts blauw werd op grote schaal nagemaakt, vooral in Duitsland en in Engeland, waar ook in het laatste kwart van de 17e eeuw het steengoed sterk gewild was, terwijl Wedgewood in de 18e eeuw voor een grote opleving van keramische produkten zorgde. Een nieuw hoogtepunt beleefde het aardewerk in de 19e eeuw, niet alleen meer als gebruiksvoorwerp, maar ook voor voorwerpen, die zuiver en alleen als versiering in het vertrek dienst gingen doen. Er kwam echter van alle kanten concurrentie voor het aardewerk, dat nog even, dank zij de Art Nouveau en de Jugendstil met een grote inbreng van vele kunstenaars, opleefde. Kortom de hobby aardewerk verzamelen is iets waar je wel aan kunt beginnen, maar je weet niet waar het einde is gelukkig. Reacties van zowel Belgische als Nederlandse detectoramateurs zijn welkom. © 2007 - 2009 Albertfolkerts, gepubliceerd in Geschiedenis (Kunst en Cultuur) op 10-08-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Albertfolkerts is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Leuke uitstapjes in Zuid-Holland: De lente en zomer komen er weer aan. Menigéén gaat op het internet op zoek naar tips voor dagjes uit. Ik heb wat leuke tips voor u verzameld over Zuid-Holland, want er is ge…
• Ko Kret - het aardewerkeiland nabij Bangkok: Bangkok is meer dan alleen Khao San Road waar je meer backpackers ziet dan Thais. Het is meer dan alleen clubs, bars en ladyboys. Naast de standaard attracties zo…
• Wat is porselein?: Iedereen heeft wel eens een porselein product gezien. Maar wat is het eigenlijk en hoe wordt het gemaakt?
• Servies: Delfts blauw: Delfts blauw is een blauw met wit gemaakt aardewerk dat erg populair is en zowel in Nederland als het buitenland erg bekend is. Het aardewerk werd gemaakt vanaf de zestiende eeuw en ha…
• Ontdek Parijs per tour: Hoe kun je het beste Parijs ontdekken? Bij een bezoek aan Parijs heb je veel opties waar je uit kunt kiezen. De meeste tours zullen je door het historische Parijs leiden. Er zijn tour…