Geschiedenis en Schepen

De V O C Deel III Het handelsimperium op zijn retour

Infoteur: MayBWilder

De V O C Deel III Het handelsimperium op zijn retour

De Verenigde Oostindische Compagnie was de 1e multinational ter wereld. Haar bestaan besloeg bijna twee volle eeuwen, van 1602 tot 1796. Dankzij een grote, goed uitgeruste vloot wist de V.O.C. tussen Europa en Azië een centraal gestuurd net te onderhouden dat efficiënter en winstgevender was dan dat van de concurrentie


De VOC Deel I Het eerste multinationale handelsmonopolie

De logistiek van de V.O.C. enkele cijfers

Omstreeks 1635 had de V.O.C. nog slechts 9% van het totaal in Nederland beschikbaar aantal zeelieden in dienst. In 1680 daarentegen was dit percentage al gegroeid tot 18%. Aan het einde van de 18e eeuw was het aantal zeelieden al toegenomen tot circa 25% van alle zeelieden in de Republiek. Naast zeelieden nam het aantal soldaten sterk in aantal toe van 16% van de in de Republiek beschikbare soldaten in 1680 naar 33% van de soldaten in de tweede helft van de 18e eeuw. Daarnaast viel er een sterke tendens te bespeuren in de toename van het aantal buitenlanders in V.O.C.-dienst. Rond het jaar 1770 was reeds 80% van alle soldaten en 50% van alle zeelieden in dienst van de compagnie afkomstig uit landen buiten de Republiek.

In Azië werkten halverwege de 18e eeuw meer dan 20.000 personen in dienst van de V.O.C. Ongeveer de helft daarvan had een militaire functie. Het aantal zeelieden werd in die periode geschat op 4000 tot 5000. Van de in totaal 82.000 personen die tussen 1765 en 1775 naar Azië voeren, waren ruim 52.000 buitenlander. In 1689 werd het totale zeevarenden bestand nog rond de 10.000 man geschat. Vanuit Holland en Zeeland vertrokken in de jaren 1602 tot 1795 in totaal 973.000 personen naar Azië, waarvan 655.200 alleen al in de 18e eeuw.

  • V.O.C. schepen van en naar Azië van 1602 - 1795
  • 17e eeuw naar Azië: 1770 van Azië: 993
  • 18e eeuw naar Azië: 2951 van Azië: 2363

Het zogenaamde spiegelretourschip was het meest gebruikte V.O.C.-schip voor de vaart naar Azië. De spiegel is de vaak fraai bewerkte achterzijde van het schip. De schepen waren veertig meter lange driemasters. Tussen 1602 en 1795 werden er een 1450 stuks van gebouwd. De bouwtijd van een dergelijk schip duurde vijf tot acht maanden. Deze grote schepen konden een vracht van 350 tot 500 last vervoeren, ofwel 700 tot 1000 ton. De bouwkosten van de schepen bedroegen circa
fl. 90.000,- tot fl. 111.000,-. Kleinere schepen die voor kortere routes werden gebruikt waren fluiten, hoeken en galjoten. De compagnie vervoerde kleine boten, die als bouwpakket werden meegenomen om in Azië te worden opgebouwd. Vaak waren deze kleinere schepen nodig om in de Straat van Malakka op Portugezen te jagen.

Het leven van de zeelieden was zeer zwaar en gevaarlijk. In het algemeen was het loon karig en waren de arbeidsomstandigheden en de sombere vooruitzichten geen aanbeveling om aan te monsteren. Toch werd het als een laatste redmiddel beschouwd om te ontkomen aan armoede. De reden dat zoveel matrozen en soldaten zich aanmeldden om dienst te nemen bij de V.O.C. was doorgaans dat zij niet getrouwd waren en geen zorg hadden voor een gezin. Van degenen die de reis naar de Oost aanvaardden zouden velen niet tergkeren in het lieve vaderland. Zij zouden sterven tijdens de reis of zouden in Indië ten prooi vallen aan tropische ziekten. In de 18e eeuw werd het aantal dat terugkeerde geschat op slechts één op de tien.

De Kentering

De enorme groei van de compagnie in de 18e eeuw is mede te danken geweest aan de toename van de handel tussen Europa en Azië. Zij bereikt haar hoogtepunt rond het einde van de 17e eeuw. Direct na haar verschijnen in de Aziatische wateren nam de V.O.C. al deel aan de interne Aziatische handel, die voor een deel ten dienste stond van de handel in Europa. Uit diverse streken in Azië werden goederen naar Batavia gebracht om vandaar naar de Republiek te worden verscheept. Die handel moest voldoende rendement opleveren en wel zodanig dat met de opbrengst van de retourvaarten de volgende expeditie kon worden gefinancierd. Dit doel werd nooit bereikt.

Het lijkt vrij aannemelijk dat de V.O.C. jaarlijks voor bijna een miljoen gulden aan fijne specerijen in Azië heeft verkocht, waarbij aanzienlijke winsten werden behaald. Voor kruidnagelen, noten en foelie gold een monopolie. Hierdoor was de V.O.C. in staat de prijzen voor deze producten eenzijdig vast te stellen.

De V.O.C. boekte zeer gunstige resultaten in de jaren 1670 tot 1680. Daarna namen de winsten af, totdat rond 1690 de winsten plaats begonnen te maken voor verliezen. Er deed zich een kentering voor in de tot dan toe winstgevende handel. Een bekend gegeven was dat de handel met Azië een grote hoeveelheid edel metaal, zoals zilver en goud, opslokte. De Aziatische bronnen voor edel metaal raakten uitgeput. Om toch aan de toenemende vraag te kunnen voldoen naar fijne geweven katoenen stoffen en textiel moest Europa het tekort aanvullen met "contanten" in de vorm van zilver en goud. Steeds meer geld moest worden uitgegeven om tot aanvaardbare resultaten te komen. Deze situatie bleef in de 18e eeuw ongewijzigd. Hoewel de winsten op peil bleven, stegen de uitgaven steeds sterker. In het midden van de 18e eeuw was er nog een kleine opleving. Met name in Azië was de situatie mede dankzij kundig beleid van Gouverneur-generaal van Imhoff nog redelijk florissant te noemen. Na 1770 namen de verliezen echter definitief rampzalige vormen aan.

De Vierde Engelse oorlog, die in 1780 uitbrak heeft de V.O.C. feitelijk de nekslag toegebracht. Vele kostbare goederen in Azië viel in handen van de Engelsen en het betekende dat de vrije vaart in de Oosterse zeeën aan de Engelsen moest worden toegestaan.

Uitstel van betaling

Gaandeweg de tijd werd de relatie met de hoogste regering van de Republiek, de Staten Generaal steeds stroever. Het ging slecht in Indië. In 1740 eiste de landsregering meer inzicht in de situatie alvorens over te gaan tot verlening van een nieuw octrooi. In 1773 was de enorme corruptie van de ambtenaren in Indië een groot punt van twijfel om opnieuw in de onderneming te investeren. Aan de situatie veranderde echter niets. De V.O.C. vroeg in 1780 door het uitblijven van inkomsten, uitstel van betaling aan bij de Staat. Deze sprong ten lange leste bij met financiële middelen. Ook de jaren daarop moest de Staat steeds opnieuw bijspringen. Het betekende niet meer of minder dat ieder gat met een ander gat gevuld werd.
Tenslotte werd aan het eind van het jaar 1795 een "Decreet van vernietiging" uitgevaardigd. De compagnie werd genationaliseerd. Zij liet een schuld na van fl. 219.000.000,-.

Over de oorzaken van de ondergang

De ondergang van de V.O.C. hangt aan elkaar van waarschijnlijkheden en vermoedens. Zo zou de neergang zijn te wijten aan een gebrekkige boekhouding. Ook het slecht beheer in Azië, als gevolg van de grote corruptie van de ambtenaren kan als oorzaak worden aangegeven. Een andere oorzaak zou het geldverslindende bestuursapparaat overzee zijn geweest, en niet in de laatste plaats de enorme slag die aan de handel werd toegebracht als gevolg van de Vierde Engelse oorlog. Bovendien werkte de verschuiving in het handelspatroon in Azië nadelig voor de compagnie.

Misschien kan het de bewindhebbers worden aangerekend dat zij te veel hingen aan de oude , minder flexibele wijze van financiering. Zij hadden er wellicht beter aan gedaan om aan het begin van de 18e eeuw, toen de zaken nog goed gingen, het aandelenkapitaal uit te breiden. Met risicodragend kapitaal zou de V.O.C. in 1781 minder snel uitstel van betaling hebben moeten aanvragen.
© 2007 - 2010 MayBWilder, gepubliceerd in Geschiedenis (Kunst en Cultuur) op 14-08-2007, laatst gewijzigd op 04-09-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van MayBWilder is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Gerelateerde links

Navigatie doorheen de tijd, De VOC en de WIC als verspreid, De V.O.C. Deel I Het eerste mu, Wie waren de patriotten en Eten is lekkerder, dankzij de.

Verwante artikelen

Bronnen en/of referenties

  • De Geschiedenis van de V.O.C., Femme S. Gaastra, uitgave Walburg Pers Zutphen, 2002
  • V.O.C. Kenniscentrum, KITLV Leiden
  • www.VOC-site.nl
  • Wikipedia

Reageer op het artikel "De V O C Deel III Het handelsimperium op zijn retour"


Er zijn nog geen reacties geplaatst op dit artikel.