Geschiedenis van de architectuur: De oudste nederzettingen

De vroegste behuizing van de mens, de grotten en hutten, was bedoeld ter bescherming. De ontdekking van het vuur zou één van de redenen kunnen zijn dat de hutten vaak cirkelvormig waren. Bij Jericho is één van de oudste nederzettingen opgegraven, omgeven door een verdedigingsmuur. In die eerste nederzettingen was het centrum de plaats waar de belangrijkste gemeenschappelijke en sociale activiteiten plaatsvonden. De godsdienst nam bij de inrichting van een dorp een voorname plaats in.

De oudste behuizing

De vroege mens vond beschutting in grotten en stapelde eenvoudig stenen op om de ingang tegen indringers te beschermen. Maar vaak trok hij met het wisselen der seizoenen van de ene plaats naar de andere op zoek naar voedsel. Hij kon dan niet rekenen op een grot wanneer hij die nodig had. Daarom begon de prehistorische mens schuilplaatsen te bouwen. Hij trok takken van de nabijstaande bomen en stelde ze op als windschermen. Later werd een tweede windscherm schuin tegen het eerste geplaatst, zodat ze een hut vormden die veel op een moderne tent leek. Andere hutten werden gemaakt door takken in een cirkel op te stellen en ze aan de top samen te binden, zoals bij indiaanse wigwams en tipi's. Deze constructie vormde een praktische steun voor een buitenbekleding met huiden, leem of takken. Later werd dit een dak van stro.

De ontdekking van het vuur

Een ronde vorm is ook karakteristiek voor primitieve bouwwerken die van duurzamer materiaal zijn gemaakt. Misschien is dat omdat de mensen die in grotten gewoond hadden een cirkel een natuurlijke vorm vonden of omdat veel van deze vroege hutten slechts een uitgegraven kuil waren met een dak erboven. Een andere reden die men bedacht staat in verband met de ontdekking die de mens in staat stelde huizen te bouwen waar hij wilde, zelfs in een koud klimaat: de ontdekking van het vuur. Het vuur heeft het leven van de mens op aarde ingrijpend veranderd. Het schrikte wilde dieren af en het gaf warmte. Het was dus heel natuurlijk om een cirkelvormige opstelling om het vuur te creëren, zodat veel mensen eromheen konden zitten om zich te warmen.

Vroege nederzettingen

Eén van de oudste nederzettingen die opgegraven is bevond zich bij het tegenwoordige Tell es-Sultan op enkele kilometers afstand van de huidige stad Jericho en is 8000 jaar gelden gebouwd. Daar waren veel van de stenen en lemen huizen rond. Maar zelfs toen de gebouwen in een latere periode niet meer cirkelvormig waren, werden ze nog steeds om een centraal punt heen gebouwd: de haard, het middelpunt van het leven in een huishouden. De nederzetting van ±4 ha was omringd door een stenen muur met een toren in het midden (zie afbeelding inleiding).

Net zoals de woning van het afzonderlijke gezin of familie een centrale plaats van bedrijvigheid innam, zo had het dorp of de stad, de gezamenlijke woonplaats van veel gezinnen, zijn centrum van activiteiten. Vanaf de vroegste tijden was het centrum de plaats waar de dagelijkse zaken afgehandeld werden en godsdienstige plechtigheden werden gehouden; twee activiteiten die vaak nauwer met elkaar verbonden waren dan in onze huidige beschaving het geval is. Als men het grondplan van een nederzetting bekijkt, is het inderdaad mogelijk om daaruit heel wat op te maken over de levenswijze van de bevolking en wat deze belangrijk vindt. Veel vroege nederzettingen waren gelijk qua structuur aan die van hedendaagse beschermde Bororo-indianen in de Braziliaanse Mato Grosso (die nu bedreigd worden door de illegale houtkap) en vele andere solitaire stammen, die verspreid waren over Afrika, Australië en Azië.

In elke nederzetting krijgen de plekken die bijzonder belangrijk zijn voor het sociale leven van de stam -de dansvloer of het huis dat speciaal voor de mannen is bestemd- een zorgvuldig gekozen plaats. Zelfs wanneer de stam verhuist of het dorp herbouwd moet worden na een ramp, worden de belangrijke plaatsen altijd weer volgens hetzelfde patroon opgebouwd. Hieruit blijkt hoezeer de mensen de geborgenheid van een vertrouwde omgeving op prijs stellen.

Invloed religie op architectuur

Deze zorg voor de psychologische zekerheid die een vaste bouwvorm geeft, was nauw verbonden met de godsdienstige opvattingen van de primitieve mens en is bij de hele ontwikkeling van de architectuur een belangrijke invloed gebleven. De opvattingen van de mensen over de inrichting van het heelal zijn vaak uitgedrukt in de vorm van hun gebouwen en men heeft steeds zorgvuldig de godsdienstige ceremoniën verricht die, naar ze geloofden, noodzakelijk waren om een geslaagd bouwproject in te wijden en in stand te houden. Enkele van die rituelen bestaan vandaag nog. De oude ceremonie 'beating the bounds' (de grenzen van een gemeente afbakenen) om de grenzen van de gemeente te markeren, wordt in sommige Engelse dorpen nog steeds elk jaar gevierd. In veel samenlevingen gaan toespraken van de plaatselijke of speciaal uitgenodigde hoogwaardigheidsbekleders samen met het leggen van de eerste steen.

Dit artikel is onderdeel van de special Geschiedenis van de architectuur.