Geschiedenis van de architectuur: Huizen- en stedenbouw

De vorm van een huis of een stad zal altijd afhankelijk zijn van hoe erin geleefd moet worden. Dat is gemakkelijker te zien in oudere meer stabielere samenlevingen dan in die van de snel veranderende Westerse gemeenschappen. De mensen geven nog de voorkeur aan oude, vertrouwde vormen met een centraal punt in huis en de stad, zelfs wanneer deze door nieuwe ideeën zijn verdrongen. Het stadscentrum heeft echter door de snelle bevolkingsgroei zijn kernfunctie verloren.

Atrium: centraal punt Romeins huis

Een hardnekkige traditionele vorm is de indeling die uitgaat van één brandpunt waar alle belangrijke activiteiten plaatsvinden. In het antieke Rome hadden de huizen een centrale binnenplaats of atrium waarop alle andere vertrekken uitkwamen (zie afbeelding rechts). Daar bevond zich de haard waarin steeds een vuur brandde. Het was de plicht van de heer des huizes om te zorgen dat het dag en nacht bleef branden, want een gedoofd vuur was synoniem voor een uitgestorven familie. Het vuur was heilig, het beschermde de familie en schrikte vreemdelingen af, net als de vuren van de primitieve mens in de nacht. Dit atrium bevatte ook een altaar voor de lares en penates, 'huisgoden', want de godsdienst was een familieaangelegenheid. Zelfs toen de huizen ingewikkelder werden met veel kamers en binnenplaatsen, bleef het atrium het centrale punt van het huis waar alle belangrijke zaken werden afgehandeld.

Forum: centrum Romeinse stad

De plattegrond van een Romeinse stad was in veel opzichten een afspiegeling van een Romeins huis op een grotere schaal. Voordat de Romeinen een stad bouwden stemden de families en de stammen erin toe onder een gezamenlijke bescherming te worden verenigd en de eredienst samen te vieren. De stad was het heiligdom voor deze gezamenlijke eredienst en er brandde een vlam in de tempel van Vesta, de godin van de huiselijke haard, in het centrum van elke stad, net als in het centrum van elk huis. Volgens de overlevering over het ontstaan van Rome richtte Romulus een altaar op, stak een vuur aan en bouwde hieromheen de stad. (Eigenlijk duidden de Latijnse woorden civitas en urbs, die allebei als 'stad' kunnen worden vertaald, respectievelijk een religieuze en een politieke gemeenschap van mensen aan.) Dichtbij de tempel en ook in het hart van de stad was het forum, 'markt', waar de mensen elkaar ontmoetten en hun dagelijkse handel dreven. Eromheen stonden beelden van de helden en staatslieden van de stad, dat net als het atrium omringd werd door de gebeeldhouwde afbeeldingen van de voorouders van elke familie. Het Forum Romanum was in de oudheid hét centrale plein van Rome (zie afbeelding linksboven hoe het oorspronkelijk moet zijn geweest en afbeelding inleiding hoe het nu is).

Stadsontwikkeling in andere oude beschavingen

De nederzettingen van veel andere beschavingen, zowel voor als na de Romeinse tijd, tonen een zelfde gecentraliseerde sociale ordening die de functies die voor die samenleving belangrijk waren, op een centraal punt concentreerde. In het oude Soemerië bijvoorbeeld werd elke stad rondom een bergvormige tempel gebouwd waarop, naar men geloofde, de god van de stad, de behoeder en landheer van het volk beneden, woonde. Men veronderstelde dat in sommige plaatsen, zoals Ur (één van de Soemerische steden, die ±2300 v. Chr. bloeide), het huis dat voor de god werd gebouwd, ook een verblijf voor de koning, die zowel vertegenwoordiger van de god als de hogepriester was, bevatte. Hoe gecompliceerd deze tempels ook werden, ze hadden allemaal altijd een centraal vertrek of binnenplaats, net als de huizen van de gewone burgers beneden. In meer noordelijke landen was het te koud voor een open binnenplaats, maar dan was er een grote hal met een centrale haard, waaromheen het huisgezin leefde, at en sliep.

Moderne stadsontwikkeling: de auto centraal

Als wij op deze manier het leven van vroegere beschavingen kunnen duiden, wat zullen de toekomstige generaties dan leren als ze naar de overblijfselen van onze huizen en steden kijken? Waarschijnlijk dat de mensen niet allemaal een zelfde levenswijze hadden en dat onze gemeenschappen niet volgens een vast patroon waren ingericht, maar dat ze steeds veranderden. Grenzen tussen steden en zelfs landen zijn onduidelijk geworden door de bevolkingsgroei en de snelle verkeersmiddelen. De centrumfunctie van de traditionele binnenstad dreigt minder te worden en de ene stad loopt in de andere over om één agglomeratie te vormen die zich kilometers uitstrekt. Als de toekomstige waarnemer in Amerika of West-Europa terecht zou komen, dan zou hij uit de ruimte die door snelwegen in beslag wordt genomen terecht opmaken dat de auto in de 21e eeuw even centraal stond als het forum en de heilige vlam in de tempel van Vesta bij de Romeinen. Een duidelijk voorbeeld van een ruim en modern opgezette nieuwe stad is ongetwijfeld Brasilia, sinds 1960 de hoofdstad van Brazilië (zie afbeelding rechts). Ondanks de ruime opzet met zijn vele verkeersaders ontvluchten veel van de twee miljoen inwoners in het weekend deze werkstad in het warme binnenland.

Moderne huizenbouw: flexibeler interieur

Ook de moderne huizenbouw weerspiegelt onze hedendaagse belangstelling voor de auto. Dit werd al in 1929 gedemonstreerd door een beroemde villa in de buurt van Parijs, gebouwd door de Zwitsers-Franse stedenbouwkundige en architect Le Corbusier (1887-1965), die een zeer grote invloed had op de moderne architectuur van de 20e eeuw, waaronder de bouw van Brasilia. Bij dit huis is de ruimte die voor auto's is gereserveerd, bijna even groot als die voor de mensen die erin wonen. Bovendien wordt de bouwtekening uiteraard niet meer beperkt door de traditionele (open) haard, want sinds het gebruik van centrale verwarming is het interieur opener en flexibeler en kan het zich beter aan veranderende behoeften aanpassen.

Dit artikel is onderdeel van de special Geschiedenis van de architectuur.