Geschiedenis van de architectuur: Het stadscentrum

Toen de mens eenmaal geleerd had meer voedsel te produceren dan voor zijn onmiddellijke behoeften nodig was, werden zij die over bijzondere talenten beschikten, vrijgesteld van het werk op de akker en de jacht. Er groeide een klasse van handwerkslieden op, specialisten die werktuigen, gereedschap en wapens maakten en ze met de landbouwers omruilden voor voedsel. Deze handeldrijvende gemeenschappen stichtten nederzettingen die zich geleidelijk ontwikkelden tot steden.

Functie van stadscentra in de oudheid

Provinciestadjes en grotere steden hebben altijd in hun centrum speciale gebouwen gehad voor godsdienst, stadsbestuur en handel. In het verleden waren deze echter niet altijd duidelijk te onderscheiden, want godsdienst en regering waren één, toen de koning een vertegenwoordiger van de godheid of zelf een god was. Het oude paleis in Beijing in de zogenaamde 'Verboden Stad' dat de Chinese keizer huisvestte, werd in de 15e eeuw gebouwd om het gewijde hoogtepunt te vormen van een lange aaneenschakeling van ruimten en gebouwen die van de wereldse stad van zijn onderdanen naar boven leidden (zie afbeelding inleiding). Niettemin waren markten en pakhuizen altijd dichtbij.

Griekse en Romeinse stadscentra

In sommige culturen, speciaal die van de Griekse stadstaten, werd het marktplein niet alleen voor de handel gebruikt. Handel was soms juist het resultaat wanneer mensen er om andere redenen samenkwamen: om te praten, om een rechtszitting te houden, om kennis op te doen in het debat of om de goden te eren. Inderdaad was de Griekse agora oorspronkelijk bedoeld als ontmoetingsplaats, een ideeënmarkt, en pas later schoof de handel alle andere functies opzij (zie afbeelding links). Het forum speelde een overeenkomstige rol in de Romeinse steden. Rijen winkels, in de schaduw van de lange zuilengalerijen, omzoomden een open vierkant of langwerpig plein. Aangrenzend vond men de theaters, baden, amfitheaters en regeringsgebouwen.

Middeleeuws stadscentrum

Na de ineenstorting van het Romeins Imperium namen de steden snel in omvang af. Alleen religieuze nederzettingen verschaften reizigers nog onderdak en hielden een centrumfunctie in stand. Met de terugkeer van de maatschappelijke stabiliteit en de opbloei van de handel in de middeleeuwen groeiden er echter weer nieuwe steden op rondom de kloosters en kathedralen met markten in de naaste omgeving. De meeste steden hielden kermissen op feestdagen en gebruikten, net als de Grieken, het marktplein voor handel drijven, vermaak en godsdienstige schouwspelen.

Steden rond heiligdommen

In enkele gevallen ontstonden er steden rondom een beroemd heiligdom. Er kwamen bezoekers uit heel Griekenland naar de spelen die in Olympia werden gehouden ter ere van de griekse oppergod Zeus en er ontstond een stad om hen te huisvesten en te voeden. Mekka, dé heilige stad van de islam, wordt in stand gehouden door miljoenen pelgrims die naar de Kaäba komen. In de moderne tijd is er een grote stad gegroeid rondom de grot van Lourdes.

Hedendaagse steden

Het marktplein in de huidige moderne steden is vervangen door de shoppingcentra in de buitenwijken en blokken kantoorgebouwen in de binnenstad, terwijl de heiligdommen worden gevormd door de musea en culturele attracties. De regeringsgebouwen blijven een centrale functie houden en veel hoofdsteden, bijvoorbeeld Brasilia en Washington, zijn geconcentreerd rond de gebouwen van de volksvertegenwoordiging en de voornaamste overheidsinstanties.

Dit artikel is onderdeel van de special Geschiedenis van de architectuur.