Geschiedenis van de architectuur: De stadsontwikkeling

Howel ambacht en handel altijd nodig is geweest voor de groei van een stad, waren het niet de handwerkslieden en kooplieden die de primitieve landbouwnederzettingen, hoe groot ook, in echte steden hebben veranderd. Het waren de koningen en krijgsheren die ervoor verantwoordelijk waren dat de los samenhangende nederzettingen tot bloeiende stadscentra uitgroeiden en met stadsmuren of gebouwd op een heuveltop of omringd door water onneembare vestingen werden.

De stad als bestuurscentrum

De landbouwers konden maar voor een beperkt aantal mensen extra voedsel verschaffen. Met de ontwikkeling van betere wapens veroverden de legers uitgestrekte gebieden. De produkten van de boeren en de handwerkslieden konden dan gedistribueerd worden in de stad. Landbouwnederzettingen waren door hun afzondering en de behoefte aan een gezamenlijke inspanning voor de verzorging van het land gewoonlijk vreedzaam en behoudend. Belangrijke beslissingen werden genomen door de dorpsraad van ouderen die op de ervaring en tradities van hun voorganger vertrouwden.

Zulke gemeenschappen waren niet opgezet voor creatieve actie of een vooruitstrevend bestuur. Het is geen toeval dat het instituut van het koningschap met de eerste steden is ontstaan. De macht en beslissingsbevoegdheid die nodig zijn om veel uiteenlopende elementen te verenigen waren de voornaamste attributen van de krijgsheer-koning. Maar de concentratie van vakbekwaamheid en welvaart ging samen met oorlog en uitbuiting en daarom was één van de vaste ingrediënten die de groei van steden bepaalden, de behoefte aan verdediging.

De stad als verdedigingslinie

Jericho, één van de oudst bekende steden, werd meer dan 8000 jaar geleden binnen hoge stadsmuren gebouwd. De stad lag ten noorden van de Dode Zee en nam evenals Troje, een andere beroemde ommuurde stad, die 3000 jaar later werd gebouwd, een strategische positie in: ze zagen uit over een vlakte. Vaak werden gemakkelijk verdedigbare heuveltoppen gekozen, die vervolgens nog onneembaarder gemaakt werden met muren en kantelen. In Griekenland werden steden rondom een citadel op een heuveltop, acropolis genaamd, gegroepeerd, waar de belangrijkste heiligdommen van de stad werden beschermd. De bekendste daarvan is de Acropolis van Athene die hoog boven de stad uitrijst, die om de voet daarvan ligt gegroepeerd (zie maquette rechts).

Water verschafte ook een natuurlijke verdediging en er werden zelfs nederzettingen op palen gebouwd aan de rand van rivieren en meren of op eilanden. Parijs (Lutetia - zie afbeelding links) en Venetië werden op eilanden gebouwd. In andere gevallen, zoals Assur, een voormalige stad in Mesopotamië (het huidige Irak), werd een kanaal of gracht rondom de stad gegraven en met water gevuld. Uit zuinigheid omringde de gracht soms alleen de citadel of het kasteel van de stad. Wanneer een stad werd aangevallen zocht de stadsbevolking een toevlucht binnen deze verdedigingslinie. Natuurlijk kon een tiran ook zijn volk onderdrukken, want de citadel verdedigde niet alleen de koning en de priesters, maar bevatte ook de graanvoorraden.

Stadsuitbreiding na de middeleeuwen

Muren en grachten waren tegen elke aanval bestand tot aan de perfectionering van de belegeringskanonnen in de 16e eeuw. Een aantal steden draagt nog de sporen van vroegere verdedigingswerken. Het concentrische stratenplan van Parijs is een herinnering aan de omsluitende muren die in opeenvolgende stadia van zijn groei werden gebouwd. Veel andere Europese steden, zoals Krakow en Wenen, hebben brede gordels parken die op de plaats van de verdwenen verdedigingswerken zijn geschapen. Binnen de verdedigingsgordel van de stad waren het andere dingen die de vorm bepaalden: de openbare plaats van samenkomst, de markt, de politieke arena, de plaats voor schouwspelen en het heiligdom. In het begin werden al deze functies op één gezamenlijke plaats samengebracht. Later werden er gebouwen speciaal voor grotere menigten ontworpen. De Grieken bouwden al theaters in de 6e eeuw v. Chr. Dit idee van half cirkelvormige terrassen werd verder ontwikkeld door de Romeinen en hun opvolgers.

Stadsuitbreiding na de Industriële Revolutie

Met de industriële groei in de 19e eeuw begon een periode van stadsuitbreiding die nog steeds doorgaat. Er worden pogingen gedaan om de groei van de steden zo te regelen dat ze zich niet onbeperkt naar alle kanten uitbreiden. Sinds de jaren '30 heeft Londen een groene gordel gecreëerd, een strook landelijk gebied om de stad heen waarin de bebouwing onder strenge controle staat. Voorbij deze strook is een aantal voorsteden van elk ±60.000 inwoners ontworpen, die rondom bestaande dorpskernen uitgroeien om de overbevolking van de hoofdstad op te vangen.

Naarmate de steden zich steeds verder uitbreiden als gevolg van de moderne transportmogelijkheden, wijkt hun vorm, die eens werd beperkt door de behoefte aan persoonlijk contact, steeds meer van die van het verleden af. In een poging om de leefbaarheid en de traditionele voordelen van de binnenstad te behouden, ontwikkelen de hedendaagse stadsbestuurders en planologen verkeersvrije stadscentra. Een gedeelte van het oude stadscentrum van Kopenhagen bijvoorbeeld is al jaren geleden op deze manier heringericht (zie afbeelding rechts). In veel steden zijn grote blokken oude bouwvallige huizen opgeruimd om nieuwe gebieden voor recreatie en cultuur (theaters, bioscopen, horecagelegenheden etc.) te creëren. Intussen hebben commerciële belanghebbenden kantoorkolossen, fabrieken en shoppingcentra aan de stadsrand gebouwd waar vervoers- en parkeerfaciliteiten gemakkelijker zijn.

Dit artikel is onderdeel van de special Geschiedenis van de architectuur.