Geschiedenis van de architectuur: De architect

Wanneer er nieuwe gebouwen moeten komen, dan wenden mensen zich tot diegenen die de kennis en ervaring bezitten om een bouwwerk te ontwerpen en het oppertoezicht op de bouw te houden. Vroeger waren dat de bouwmeesters, die in hoog aanzien stonden, maar in de Renaissance terugvielen op klassieke constructies. De moderne architect is veel meer afhankelijk van de cliënt, bouwtechnische zaken, materiaal en uitvoering van zijn ontwerp.

Bouwmeesters in de oudheid

Een bouwmeester was vroeger een zeer gerespecteerd burger. Emhotep, de bouwer van de getrapte piramide van Zoser (±2800 v. Chr.) bijvoorbeeld, werd door de Egyptenaren vergoddelijkt als de uitvinder van de bouwkunst in steen. Maar de meeste bouwmeesters namen een bescheidener plaats in, al zijn hun namen nu nog bekend. De Grieken Callicrates en Ictinus ontwierpen in de 5e eeuw v. Chr. het Parthenon. We kennen ook de namen van sommige van de grote bouwmeesters die de grote middeleeeuwse kathedralen hebben gebouwd: metselaars en timmerlieden als de Engelsman Henry Yevele en de 13e eeuwse Fransman Villard de Honnecourt. Deze meester-metselaars van de middeleeuwen waren eigenlijk typerend voor de antieke bouwmeesters. Het woord 'architect' komt van de Griekse woorden archi en tekton: 'aartsbouwer'. Het waren praktische mensen die vaak een hoge graad van vakbekwaamheid in de traditionele technieken met een geestdriftig verlangen in experimenten combineerden. De meeste kennis hadden ze in de praktijk geleerd, maar zelfs in de oudheid werden er handboeken voor architecten geschreven, zoals die van Vitruvius Pollio omstreeks het begin van onze jaartelling. Hij was architect in het vroege keizerlijke Rome en een grote hoeveeldheid informatie heeft achtergelaten over de Romeinse bouwmethoden.

De Renaissance-bouwmeesters

Zijn boek werd in de 15e eeuw ontdekt en oefende een enorme invloed uit op de nieuwe bouwmeesters van de Renaissance. Want de architecten waren in deze periode geen bouwers meer die wisten hoe ze stenen moesten houwen of bakstenen moest metselen. Het waren meer geleerden die zich tot de bouwstijlen van het klassieke Griekenland en Rome wendden voor inspiratie en aan de hand van hun archeologische vondsten bouwden. Leon Battista Alberti (1404-1472), een Italiaan die rechten en Latijn had gestudeerd, ontwierp kerken en paleizen in Florence en schreef een verhandeling over architectuur: De Re Aedificatoria, die veel invloed had. De nadruk op stijl veroorzaakte een erg verwarde situatie met als resultaat een mengelmoes van de oude gotische bouwwijze en de modieuze klassieke, zoals bij het 16e eeuwse Franse Château de Chambord (zie afbeelding inleiding).

De veranderende rol van de architect

Het moderne gebruik van het woord 'architect' ontstond uit het onderscheid dat in de Renaissance tussen ontwerper en bouwer werd gemaakt. Het was eigenlijk tot aan de 19e eeuw zo, dat een architect slechts een grondschets van een bouwwerk hoefde te geven. Zowel de bouwtechnieken als de stilistische details waren zo algemeen aanvaard dat het bouwen volgens een bestek en de dagelijkse supervisie van het werk gerust aan metselaars, timmerlieden en opzichters kon worden overgelaten. De bouwmeesters waagden in deze tijd zo nu en dan hun leven wanneer ze van de traditie afweken en menig gedurfd gewelf van een kathedraal is ingestort. Met de groei van de industriële produktie en de verdwijning van zowel vaardige ambachtslieden als van de bouwstijlen die ze konden construeren, is de rol van de ontwerper van bouwwerken grondig veranderd. Tegenwoordig geeft de architect zorgvuldige instructies over elk detail van de bouwconstructie. In een periode van industrialisatie en massaproduktie kan de architect niet op ambachtslieden vertrouwen om een schetsplan vanuit hun eigen visie te interpreteren.

De hedendaagse architect als manager

Als we zien hoe een hedendaags architect een gebouw realiseert dat aan de behoeften van zijn opdrachtgever zal voldoen, is het duidelijk dat het allemaal heel wat ingewikkelder is dan in de tijd van de grote bouwmeesters van weleer. De ontwerper staat niet alleen voor zijn taak. Behalve het opmeten van het terrein wordt ook de kwaliteit van de ondergrond, waarop de fundamenten komen te rusten, gecontroleerd. Tekeningen en modellen worden op verschillende manieren getoetst totdat het bevredigend is. Andere deskundigen worden ingeroepen om vragen omtrent het kostenplaatje, de uitvoerbaarheid, de verlichting, verwarming te beantwoorden. Als ten slotte alles is goedgekeurd worden er gedetailleerde tekeningen en instructies klaargemaakt om de aannemer te instrueren wat er gedaan moet worden.

Ludwig Mies van der Rohe (1886 -1969) was een Duits-Amerikaans architect en meubelontwerper die vooruitliep op de hedendaagse bouwstijl. Zijn ontwerpen kenmerkten zich door heldere vormen en veelvuldig gebruik van glas, staal en beton. In de moderne architectuur is bijvoorbeeld de Opera in Sydney, gebouwd eind jaren '60 (zie afbeelding links), een technisch staaltje van durf en vernuft. Van de ontwerper, de Deense architect Jörn Utzon, wordt beweerd dat hij, als verwoed zeiler, het ontwerp met de op zeilen lijkende daken, in één keer uit de hand heeft getekend. De laatste jaren steken diverse landen elkaar naar de kroon als het gaat om het hoogste gebouw ter wereld. Momenteel is het de Burj Khalifa in Dubai van 828 m hoog. De Saudi's laten in Jeddah aan de Rode Zee een toren van ruim 1000 m bouwen. De bouw van deze Kingdom Tower zal zo'n vijf jaar in beslag nemen en zal woningen, kantoren en een hotel huisvesten.

Dit artikel is onderdeel van de special Geschiedenis van de architectuur.