Geschiedenis van de architectuur: Bouwkundige systemen

Het emotionele effect van een gebouw hangt voor een groot deel af van de afmeting daarvan ten opzichte van de mens. Deze verhouding wordt de 'menselijke schaal' genoemd. Factoren als de onderlinge verhoudingen in de bouwpatronen van een gebouw zijn de belangrijkste voorwaarden om indruk te maken. Door de eeuwen heen zijn door architecten veel bouwsystemen ontwikkeld om het menselijk oog te strelen, ondanks de afmeting van een gebouw.

De 'menselijke schaal' in de architectuur

Wij zeggen dat een bouwwerk als de Sint Pieter in Rome op een 'enorme schaal' is gebouwd, daarmee bedoelende dat de mensen daarbij vergeleken heel klein zijn. Andere gebouwen als luchthavens of spoorwegstations worden op een 'grote schaal' ontworpen om een heel andere reden. Want een 'grote schaal' kan ruimte scheppen en de rust waaraan behoefte is in gebouwen waar duizenden mensen komen en gaan. Anderzijds is het in scholen en instellingen belangrijk dat de mensen zich niet verloren of onbeduidend voelen. Architecten doen veel moeite om zulke gebouwen op een 'menselijke schaal' te ontwerpen. Hoe doen ze dat? Door met de 'schijnbare afmeting' van het gebouw te manipuleren. Hoewel elk voorwerp een absolute afmeting heeft, zal het groter of kleiner lijken afhankelijk van zijn gedetailleerde vorm, dat wil zeggen: van de afmeting van de samenstellende delen en van zijn gecompliceerdheid. Een ingewikkeld bouwwerk, zoals het munster van Ulm (zie afbeelding rechts), een gotische kerk met de hoogste kerktoren (161 m) ter wereld, zal meestal kleiner lijken dan het in werkelijkheid is. Een heel eenvoudig bouwwerk kan groter lijken. Dit effect wordt gewijzigd door de afmeting van de samenstellende delen van een gebouw. Want als deze op zichzelf groot zijn, zoals bij de kathedraal van het Engelse Wells het geval is, dan blijft het effect, ondanks de gecompliceerdheid, indrukwekkend.

Factoren die de uitstraling van een bouwwerk bepalen

Andere factoren beïnvloeden ook iemands reactie op een gebouw: de proportie, verhouding van het ene deel tot het andere, het patroon, de rangschikking van de onderdelen, en het ritme, de orde die aan de patronen ten grondslag ligt. We kunnen deze factoren onder andere zien bij de gotische kathedraal van Wells in het Engelse Somerset (zie afbeelding links), want het indrukwekkende van haar enorme schaal wordt krachtig versterkt door de verticale verhoudingen van het interieur, die maakt dat zij met de hemel verbonden lijkt door de opwaartse vlucht van de lijnen van haar gewelf. De patronen van de zuilen, lege ruimten en versieringen vormen een krachtig ritme dat de blik naar het altaar leidt. Het schip van de kathedraal werd in 1388 opgericht om de toren te ondersteunen. De verhouding van de dimensies in een gebouw is zo belangrijk, zowel om esthetische als om praktische redenen, dat veel mensen de onderlinge verhoudingen in de patronen van een bouwwerk als het belangrijkste principe in de architectuur beschouwen. De beuken met hun aaneengerijde bogen van de Mezquita de Cordoba (de Grote Moskee), die nu dienst doet als kerk, wekken een indruk van oneindigheid en ondersteunen de stergewelven (zie afbeelding inleiding).

Bouwsystemen door de eeuwen heen

Om effect te sorteren moet er een systeem zitten in de verhouding van het ene onderdeel ten opzichte van het andere in een bouwwerk. Er werden in de loop van de eeuwen veel verschillende patronen ontwikkeld. De Grieken en Romeinen gebruikten bouwpatronen die op een numerieke berekening berustten. De Egyptenaren werkten de verhoudingen van hun piramiden en tempels uit met behulp van een netwerk van vierkanten en diagonalen. In het middeleeuwse Europa gebruikten de kathedraalbouwers een systeem dat op de verdeling van cirkels en vierkanten in sterren en driehoeken berustte.

Tijdens de Renaissance werden de Griekse methoden opnieuw ontdekt en ontwikkeld, maar nog ingewikkelder patronen werden door de barok-architecten in de 17e en 18e eeuw gebruikt, waarbij een stereometrie te pas kwam waarin eenvoudige vormen als kegels en bollen in elkaar grepen en de geraffineerde lijnen van hun ingewikkelde bouwwerken bepaalden. De bekendste van deze architecten was Giovanni Lorenzo Bernini (1598-1680), die het beroemde plein voor de Sint-Pieter in Rome heeft ontworpen. Zelfs hij werd in zijn originaliteit nog overtroffen door een Romeinse collega, Francesco Borromini (1599-1667) met zijn kleine ovale kerk San Carlo Alle Quattro Fontane (of: San Carlino), beschouwd als een hoogtepunt in de Westerse kunsthistorie, en de stervormige kapel kapel San Ivo alla Sapienza (zie afbeelding rechts), beiden in Rome.

In de 20e eeuw heeft de invloedrijke Zwitsers-Franse architect en stedenbouwkundige Charles-Édouard Jeanneret-Gris, beter bekend onder de naam Le Corbusier het evenredigheidssysteem uitgevonden dat hij 'Modulor' noemde. Hij ging uit van een Grieks systeem dat hij combineerde met de verhoudingen van het menselijk lichaam. Het modulor-systeem is gebaseerd op de getallenreeks van de gulden snede, waarbij de gemiddelde lengte van de mens als basis dient. Hij vond dat architectuur op de mens moest worden afgestemd en dat moderne gebouwen die uit in massa geproduceerde onderdelen waren gemaakt, dankzij dit stelsel toch harmonieus konden zijn. Maar dit is niet in wijde kring aanvaard en er wordt nog steeds een heftige strijd gevoerd over de verdiensten van de verschillende systemen van onderlinge verhoudingen.

Dit artikel is onderdeel van de special Geschiedenis van de architectuur.