Geschiedenis van de architectuur: Comfort en hygiëne

Tegenwoordig vinden we een gebouw of woning niet comfortabel wanneer het geen riolering, waterleiding, electriciteit, verwarming of meubels heeft. Toch waren er vroeger grote verschillen in de opvatting over wat onmisbaar was in het dagelijks leven. De Romeinen maakten in hun imperium al gebruik van riolering, aquaducten voor de aanvoer van vers water, badhuizen en verwarmingssystemen. Daarna duurde het tot de 19e eeuw voordat deze vormen van comfort en hygiëne opnieuw werden geïntroduceerd.

De Romeinen: pioniers in comfort en hygiëne

De Romeinen gebruikten heel weinig meubels, maar alle steden en dorpen in hun uitgestrekte imperium werden voorzien van ingewikkelde rioleringsystemen. De woorden riool en riolering stammen ook uit die periode: rivulus, in het Latijn het verkleinwoord van rivus, betekent 'beek', 'kanaal voor irrigatie of afvoer'. Bovendien had elke stad een openbare badgelegenheid die door de burgers druk werd bezocht om een bad met overvloedig warm water te nemen, om zich te ontspannen of om elkaar te ontmoeten (zie afbeelding volgende alinea). In de middeleeuwen hadden de steden open riolen, goten door de straten, waar alle afvalwater werd geloosd. Dit betekende een groot gevaar voor de volksgezondheid, waardoor ziektes als dyfterie, dysenterie zich gemakkelijk konden verspreiden en een epidemie als de pest miljoenen slachtoffers eiste.

Een andere faciliteit die de Romeinen als vanzelfsprekend beschouwden was een voldoende toevoer van vers water. Met verbijsterend technisch vernuft voerden ze uit bergbronnen water naar hun steden dat door in de rotsen uitgeholde tunnels en langs hoge, door bogen ondersteunde aquaducten over de vlakten werd geleid (zie afbeelding inleiding). Zulke bouwwerken moeten echter goed onderhouden worden en met de val van het Romeinse Rijk in de 5e eeuw raakten de aquaducten in verval. Steden die zich vroeger in een verse watertoevoer hadden verheugd, moesten nu genoegen nemen met de schaarse plaatselijke bronnen en in de meeste gevallen hadden ze geen behoorlijke watervoorziening tot aan de 19e eeuw, toen er voor het eerst moderne systemen werden ingevoerd. In het 18e eeuwse Europa stonden de huizen van hen die het konden betalen vol comfortabele, rijk gestoffeerde meubels en hingen er rijke, kostbare wandkleden, terwijl de riolering miniem of geheel afwezig was en een bad praktisch onbekend.

Verwarming, verlichting en ventilatie zijn ook van de ene eeuw op de andere als al dan niet belangrijk beschouwd. De Romeinen vonden een systeem van vloerverwarming uit, waarbij hete luchtkanalen onder de vloeren en tegen de muren werden gebouwd. Zij bouwden hypocausta, in de vloer lopende kanalen waardoor de rookgassen van een vuur gingen (zie afbeelding rechts). Na de Grote Volksverhuizing, toen diverse primitieve Germaanse stammen Europa overspoelden, stelden deze 'barbaren' zich echter vaak tevreden met een open vuur, waarbij de rook door een opening in het dak ontsnapte. Maar ze ontdekten ook opnieuw één van de vroegste gemakken van de primitieve woningen, de schoorsteen. Ramen waren ook een vroege uitvinding, ontworpen om aan de behoefte van licht, uitzicht en een regelbare ventilatie te voldoen.

Nieuwe energiebronnen voor meer comfort

De komst van nieuwe energiebronnen in de 19e eeuw verschafte opnieuw wat meer behaaglijkheid in het dagelijks leven. Steenkool, gas en electriciteit werden gebruikt om licht, warmte en energie te verschaffen en machines te voeden. De vaste dagindeling werd doorbroken door de vrijheid die het kunstlicht bood. De hoogte van gebouwen was eerst beperkt geweest tot het aantal traptreden dat een mens kon opklimmen, maar werd vergroot door de uitvinding van de electrische lift. De diepte van een gebouw, vroeger bepaald door de eisen van een natuurlijke ventilatie, kon groter worden na de invoering van de mechanisiche ventilatiesystemen.

De architectuur en de nieuwe technische hulpmiddelen

Bij deze lijst van veranderingen moeten nog de nieuwe communicatiemiddelen van de 20e eeuw worden genoemd: de telefoon, radio, tv en pc. Met al deze verworvenheden kwam een nieuwe fysieke uitrusting die voorheen geen deel van de architectuur had uitgemaakt. En hoewel dingen als ramen en schoorstenen jarenlang het voorwerp van een zorgvuldige architectonische behandeling waren geweest, werd aan de nieuwe apparatuur zo min mogelijk aandacht geschonken. Het resultaat van een dergelijke mentaliteit was jarenlang duidelijk te zien als we naar het dak van bijna elk modern gebouw keken met de gebruikelijke warwinkel van radio- en tv-antennes, ventilatoren en liftkokers. De laatste jaren echter zijn architecten begonnen deze nieuwe kenmerken in het architectonische ontwerp op te nemen en het tot een integraal deel van het hele gebouw te maken in plaats van het er achteraf op te zetten.

Dit artikel is onderdeel van de special Geschiedenis van de architectuur.