Hygiëne en sanitaire voorzieningen in de oudheid

De agrariërs in de vroegste beschavingen in Mesopotamië, Egypte, Griekenland en de Indusvallei wisten dat een goede waterhuishouding essentieel was om hun velden te beschermen tegen overstromingen, droogte of zware regenval. De technologie van het boerenbedrijf -waterreservoirs, kanalen en afwatering- werd al snel overgenomen om huizen en gebouwen van vers water te voorzien en afval af te voeren. De Romeinen werden meesters in het bouwen van sanitaire voorzieningen.

Riolering en sanitair in de oudheid

Uitgebreid sanitair was een luxe in de oudheid. Niet iedereen kon zich de vrolijk beschilderde badkamers permitteren die ±1800 v. Chr. werden geinstalleerd in het paleis van koning Minos op Kreta. En alleen een sterke, gecentraliseerde regering kon het ingewikkelde netwerk van buizen en riolen plannen dat zich vele kilomters lang ondergronds uitstrekte in Mohenjodaro (Pakistan) in het Indus-dal, waar tussen 3000 en 1500 v.Chr. de Indus-cultuur opbloeide. Het was een stedelijke beschaving waarbij de steden waren ontworpen volgens een systeem met rechte straten en huizen van baksteen. Verder hadden ze een riolering- en waterleidingsysteem (zie afbeelding rechts). Iedereen was er echter in de antieke wereld wel van overtuigd dat een goede hygiëne belangrijk was. Een toilet in Knossos (Kreta), ca. 1800 v. Chr., bestond uit een houten zitting boven een kom van gebakken klei die verbonden was met een ondergrondse afvoer. Er naast stond een kan water om door te spoelen. De terracotta afvoerbuizen liepen taps toe, zodat ze nauw op elkaar aansloten en een afwisselende waterstroom produceerden om te voorkomen dat de afvoer dichtslibde.

Baden bij de Grieken en Egyptenaren

Reinheid die geestelijke zuiverheid symboliseerde ging deel uit maken van de godsdienst. Egyptische priesters wasten zich vier maal per dag; gelovigen in Mohenjodaro baadden in enorme rituele bassins. Beeldhouwers portretteerden de Griekse goden als ideale menselijke figuren: gezond, sterk en schoon. De huizen van de rijken hadden een badkamer; arme families sjouwden zware waterkannen naar hun huis om zich te wassen en groeven buiten de deur putten voor hun uitwerpselen. Waar geen stromend water was baadden de vrouwen zich bijvoorbeeld met behulp van grote waterschalen en sponzen. Ca. 550 v. Chr. lieten architecten in Griekenland al pijpen op de daken plaatsen waar hemelwater de huizen voortdurend van stromend water kon voorzien. Griekse atleten gebruikten olijfolie om vuil en zweet weg te spoelen (zie afbeelding links). De overtollige olie schraapten ze eraf met een gebogen metalen huidkrabber, een striligis. De meeste Egyptenaren baadden zich dagelijks in de Nijl, maar de huizen van rijke mensen hadden ook badkamers. Ze bevatten een ondiepe stenen bak die verbonden was met een ondergrondse afvalopslagtank. Douches waren eenvoudig; men ging in de stenen bak staan waarna bedienden water over hen uitgoten.

Hygiëne in het oude Rome

De stad Rome groeide van een paar schamele hutjes, gebouwd rond 800 v. Chr., uit tot één van de grootste bevolkingscentra in de klassieke oudheid, waar in de eerste eeuw na Chr. een miljoen mensen gehuisvest waren. Net als alle moderne grote steden, kampte Rome toen ook al met problemen van huisvesting, vervoer, voedselvoorraden, watervoorziening en afvalverwerking. Er was een omvangrijk programma nodig om te voorkomen dat de burgers stierven als gevolg van epidemieën of omkwamen in hun eigen vuil. De stadsbestuurders ontwierpen twee belangrijke voorzieningen ter bevordering van de volksgezondheid: aquaducten om schoon water aan te voeren en riolen om afval af te voeren. Deze bleven, met waar nodig reparaties en uitbreidingen, gedurende meer dan 500 jaar in bedrijf.

Aquaducten
Het verse water, afkomstig uit bronnen op de heuvels rondom de stad, stroomde door een overdekt kanaal dat op de gemetselde bogen van het aquaduct rustte (zie afbeelding inleiding). Het werd voornamelijk gebruikt als drinkwater, maar voorzag ook de badhuizen en werd tevens gebruikt om het vuil van de openbare toiletten af te voeren. De aquaducten hadden een totale lengte van 425 km. Ze vervoerden dagelijks miljoenen liter water naar Rome. Bovendien werden er 1352 drinkwaterfonteinen aangelegd.

Riolering en toiletten
Er werden openbare toiletten gebouwd en vuilstortplaatsen aangelegd, die geleegd werden door slaven. De openbare toiletten waren in de steden op elke straathoek gebouwd (zie afbeelding rechts). Ze stonken en trokken, vooral in de zomer, vliegen aan. Toch waren ze hygiënischer dan het alternatief van emmers in elke bewoonde kamer. Openbare gebouwen, legerkampen en zelfs restaurants hadden gemeenschappelijke toiletten. De zittingen waren ook hier naast elkaar gerangschikt boven een trog met stromend water. In plaats van toiletpapier, dat onbekend was, gebruikte men een spons op een stok die na gebruik werd schoongemaakt. Voor de riolen maakten de Romeinen gebruik van de ondergrondse kanalen die door de eerdere Etruskische bewoners in de 6e eeuw v. Chr. waren gegraven. De Cloaca Maxima werd gebouwd onder keizer Agrippa (63-12 v. Chr.). De bogen waren zo breed dat het riool per boot kon worden geïnspecteerd. Delen van de Cloaca Maxima worden nog steeds gebruikt. De uitmonding ervan in de Tiber is ook nog steeds zichtbaar. Ondanks deze voor die tijd moderne sanitaire voorzieningen waren de straten in Romeinse steden lawaaiig, vuil en stonken. Vaak liep er water over de straat van overstromende openbare toiletten of drinkwaterfonteinen, of op straat gegooid afval. Voetgangers die de voeten droog wilden houden maakten gebruik van stapstenen.

Romeinse badhuizen
De meeste Romeinse huizen hadden geen badkamer. Dus gingen de burgers om zich te wassen en te ontspannen samen met hun vrienden naar de thermen: een gebouw met verscheidene vertrekken met variërende temperaturen, sommige droog (sudatorium), andere met stoom (caldarium) en weer andere om warm te baden (tepidarium) of koud in de openlucht (frigidium). Volgens de wet moesten mannen en vrouwen gescheiden baden, maar deze regels werden vaak genegeerd. Er waren twee soorten badinrichtingen. De meeste waren kleine, besloten instellingen, alleen toegankelijk voor leden. Sommige waren exclusief met fitnessruimtes en massagebehandelingen. Bij elkaar waren er in de 3e eeuw ongeveer duizend van dergelijke badhuizen. Rome had ook elf openbare badhuizen. De Thermen van Caracalla, de grootste badinrichting ooit gebouwd in het jaar 235 (zie maquette links), besloeg een gebied van elf hectare. Behalve badfaciliteiten bestond het uit een bibliotheek en een museum. De uitgestrekte binnenplaatsen en tuinen bevatten schitterende beeldhouwwerken. Er was plaats voor 1600 mensen en werden door de rijke staatslieden aan de stad geschonken, vaak als monument voor henzelf. Tegenwoordig worden de ruïnes 's zomers gebruikt voor het opvoeren van schilderachtige Italiaanse opera's in de open lucht.