Hygiëne en sanitaire voorzieningen in de middeleeuwen

Afvalverwerking was belangrijk in de middeleeuwse kastelen in verband met de verspreiding van ziekten. Toiletten loosden op de slotgracht. Bij kastelen zonder slotgracht werden ondergrondse putten gegraven om het afval in op te slaan. De steden hadden geen afvoer, toiletten of watertoevoer. Vuilnis en mest werden op straat gegooid of ingezameld en op het omliggende land verspreid als mest.

Hygiënische omstandigheden in kastelen en steden

In de middeleeuwen kon hygiëne een zaak van leven of dood zijn. De kasteelbouwers probeerden de bewoners te verzekeren van schoon water, meestal uit diepe bronnen en planden veel toiletruimtes in (garderobes genoemd). Het drinkwater verkreeg men uit bronnen en rivieren. Het werd soms over lange afstanden vervoerd in vaten of leren zakken. Stadsbestuurders vervaardigden wetten uit waarin het dumpen van afval op straat werd verboden en organiseerden het verzamelen van huisvuil. Het werd uitgespreid op de velden als bemesting. Ze probeerden tevens, dikwijls tevergeefs, om de beken en rivieren schoon te houden. Zelfs in vredestijd deden de mensen er hun was, lieten er hun dieren drinken en dumpten er hun produktie-afval. Vooral kleermakerijen, leerlooierijen en slachthuizen waren vervuilende bedrijven. In veel steden werd al het afval gewoon op straat gegooid. In huizen zonder toilet werd een po gebruikt die 's morgens eenvoudigweg op straat werd geleegd (zie afbeelding inleiding). Bij de belegering van een kasteel of stad stierven meer mensen door ziektes als gevolg van vuilophoping en voedselgebrek dan door de wapens van de vijand. Die probeerde, vaak succesvol, het rivierwater of de slotgracht bewust te vervuilen (bijvoorbeeld met lijken) om de belegerde vesting tot overgave te dwingen.

Hygiëne bij de gewone man

De gewone mensen in de middeleeuwen -bedienden en handelaren in de steden en boeren op het platteland- waren befaamd om hun gebrek aan manieren. Het waren ruwe, harde, onomwonden en twistzieke mensen. Ze spuugden op straat, bedronken zich, werden dan misselijk en lagen in de goot of vielen nogal eens in de sloot. Ze hadden luizen, vlooien en wormen. Ook hadden ze maar weinig gelegenheid om een bad te nemen: hun huizen hadden geen stromend water. In de zomer konden mannen en jongens gaan zwemmen in een rivier of beek, maar voor vrouwen was dat schandelijk. Ondanks deze moeilijkheden gingen sommige middeleeuwers er prat op schoon te zijn.

Als gevolg van slechte leefomstandigheden, de gebrekkige gezondheidszorg en de uitbraak van besmettelijke ziekten werd de gemiddelde mens in dit tijdperk van onze geschiedenis niet ouder dan veertig jaar. In de late middeleeuwen (1300 tot 1550) waren er in ons land zeepzieders. Zij produceerden een soort zeep te vergelijken met de, ons bekende, zachte groene zeep. Dit wijst erop, dat hygiëne en de reinheid van het lichaam ook bij de gewone burger belangrijker werd.

Leefomstandigheden in de hogere kringen

Voor de betere standen lagen de zaken heel anders. Ze konden zich een bad veroorloven, thuis of in de plaatselijke badhuizen, de zogenaamde ’badstoven’, met koud- en warmwaterbaden en zelfs stoombaden. Hier was gemengd baden gewoon, hoewel door de Kerk verboden. De openbare baden bestonden uit houten kuipen (zie afbeelding rechts). Aan het eind van de middeleeuwen, raakte het baden uit de gratie. Openbare badhuizen werden gesloten omdat de autoriteiten in die tijd dachten dat deze de verspreiding van de pest bevorderde. Alleen welgestelden bezaten een badkuip en konden zich een vuur veroorloven dat het water en de kamer verwarmde. Ook konden ze zich bedienden (pages) permitteren om het bad te vullen. Voor het eten werden de handen gewassen. Het getuigde ook van goede manieren om de lippen af te vegen aan een servet alvorens uit de wijnbokaal te drinken. Een adellijke jongen die tot ridder werd geslagen moest eerst een bad nemen. Dit ritueel toonde aan dat de ridder-in-spé eerlijk en eerbaar was: het 'waste' alle slechte karaktereigenschappen weg. Het bad markeerde ook het eind van de vorige status en het begin van een nieuwe levensfase. Reinheid was in de kringen van de adel, samen met een beleefd en welgemanierd gedrag, een teken van goede opvoeding.

De hygiëne bij de kloosterorden

Naast de burgerij en de adel was de geestelijkheid een belangrijke stand in de middeleeuwen. Niet iedereen kon monnik of non worden. Om de meest gerenommeerde kloosters en orden binnen te komen moest je van vooraanstaande of gegoede komaf zijn. Het hielp ook als je een oprechte belangstelling had voor studeren. Voor veel getalenteerde mannen en vrouwen was de Kerk een dynamische loopbaan. Daarom is het niet verrassend dat de gebouwen die de middeleeuwse religieuze gemeenschappen herbergden zeer doordacht waren ontworpen. Thuis bij hun welgestelde familie waren de kloosterlingen gewend aan een hoge levensstandaard op het gebied van hygiëne en comfort. Over het geheel genomen moedigden de kerkelijke autoriteiten lichamelijke reinheid aan. Maar geestelijke zuiverheid was nog net iets belangrijker. Dit kon op diverse manieren worden bereikt, zoals vasten, nachtelijke gebeden of het dragen van harige hemden. In tegenstelling tot warme baden en hygiënische wasvertrekken, waren die ontworpen om het lichaam te tuchtigen in plaats van te koesteren.

Sanitaire voorzieningen in de kloosters

In de kloosterbibliotheken lazen de bewoners de roemrijke werken van Griekse en Romeinse deskundigen en ze gebruikten deze informatie om hun eigen sanitaire voorzieningen te verbeteren (zie afbeelding links). Zo hadden rijke kloosters een loden buizenstelsel met decoratieve kranen voor de aanvoer van vers water. In een groot klooster waren meervoudige toiletblokken, waarbij de afscheidingsprodukten in een beerput verdwenen, die op hun beurt weer leeggeschept werden door lekebroeders of kloosterdienaren: één van de slechtste baantjes in de middeleeuwen. In sommige kloosters werd de urine in aardewerken urinalen opgevangen en verkocht aan kleermakers en leerlooiers, die de ammonia erin gebruikten om vet te verwijderen en natuurlijke vezels zachter te maken. Door microscopisch onderzoek van de resten uit nog bestaande beerputten van kloosters zijn archeologen meer te weten gekomen over voedsel en ziekten: sommige monniken hadden wormen; anderen aten wegedoornzaden als laxeermiddel.

De ontdekking van geneeskrachtig bronwater

Artsen meenden in de middeleeuwen dat onderdompeling van het lichaam in water gevaarlijk was. Kerkelijke leiders en stadsbestuurders keurden het baden af, omdat ze -niet geheel ten onrechte- vermoedden dat de openbare badhuizen gebruikt werden als bordelen en daarom 'poelen van verderf' waren. Aan het eind van de middeleeuwen veranderde de medische zienswijze. In 1326 beweerden zieke mensen die het water uit een borrelende bron in Spa gedronken hadden dat ze hierdoor genazen. Velen geloofden hen en er ontstond een nieuwe rage. Het bronwater werd gedronken en er werd in gebaad. Spa werd het eerste kuuroord en werd al gauw druk bezocht. Het idee werd al snel overgenomen door steden als Bath in Engeland, Baden-Baden in Duitsland en Vichy in Frankrijk.