Hygiëne en sanitaire voorzieningen vanaf de 18e eeuw

In de 18e eeuw ontdekten de welgestelden in Europa het belang van een goede persoonlijke verzorging. Zij profiteerden ook van enkele uitvindingen voor beter sanitair en afvoersystemen. Voor de armen veranderde er niet veel. In de 19e eeuw verschenen de eerste badkamers met ligbaden en wastafels. Pas na epidemieën van dodelijke ziektes als cholera en tyfus werd door stadsbesturen het belang van verbeterde rioolsystemen en drinkwatervoorzieningen in de dichtbevolkte steden ingezien.

18e eeuw: hygiëne en sanitair voor de rijke bovenlaag

Soms wordt de 18e eeuw, de eeuw van de Verlichting, ook wel 'het toppunt van de Europese beschaving' genoemd. Dit is een nogal vage beschrijving, maar enkele van de mooiste Europese landhuizen, de mooiste steden, de sierlijkste meubels (rococo), de meest exclusieve kleding en inspirerende muziek van componisten als Bach, Händel, Haydn en Mozart zijn in deze periode ontworpen en uitgevoerd. Dit alles was natuurlijk wel voorbehouden aan de rijken; arme mensen woonden nog steeds in overbevolkte en onder onhygiënische omstandigheden. Maar bij de elite was netheid de trend. Hoewel regelmatig baden nog steeds een nieuwigheid was, wilden de rijken dat hun nieuwe huizen fris en schoon waren. Ze gaven topontwerpers opdrachten om baden en wastafels en - kastjes te ontwerpen in de nieuwste meubelstijlen (zie afbeelding rechts). Welgestelde Parijzenaren lieten baden ontwerpen in de stijl van salonmeubelen. Deze families hadden bedienden die water voor ze haalden bij de straatpomp, water afkomstig uit natuurlijke ondergrondse bronnen, in sommige steden de enige watervoorziening.

De 18e eeuw zorgde ook voor een opleving in de wetenschappelijke studies. Enkele beroemde uitvinders experimenteerden, samen met traditionele handwerkslieden, met afvoersystemen en ontwerpen voor toiletten en wastafels. Horlogemaker Alexander Cummings vond in 1775 een 'stankval' uit, zodat de stank uit het kamergemak (po-stoel) niet meer in de kamer doordrong. Ook vond hij een systeem uit om door te trekken. De meubelmaker Joseph Bramah maakte hierop een verbeterde spoeltoilet.

19e eeuw: Epidemieën dwingen tot verbetering volksgezondheid

Terwijl de zieken met een goed gevulde beurs de kuuroorden bezochten en de rijke fijnproevers exclusieve wastafels en en toiletten bestelden, kregen de gewone mensen in de stad en op het platteland hun water op de ouderwetse manier en loosden ze hun afval ook nog zoals ze gewend waren. Op de boerderijen in de kleine dorpen, waar genoeg grond was om afval te begraven en waar een goede kans was op redelijk schoon water, waren de hygiënische omstandigheden, en dus de gezondheid, niet al te slecht. Rond 1800 stierven er meer mensen op het platteland van de kou en honger dan aan door water overgebrachte ziektes.

Maar in de drukbevolkte steden waren de omstandigheden slecht. In sommige achtertuinen werden toilethuisjes (secreten) gebouwd waarvan de emmer eenmaal per week werd opgehaald. Rond 1830 kwam vanuit Azië een dodelijke ziekte, cholera, die verspreid werd via door riolen vervuild water, naar Europa. Miljoenen mensen stierven. Ook tyfus, een ziekte die eveneens veroorzaakt werd door slechte hygiëne, eiste veel slachtoffers. Overheden beseften dat zo snel mogelijk maatregelen genomen moesten worden. Voordat er in elke grote stad degelijke rioolsystemen, openbare toiletten en drinkwaterpompen waren aangelegd zou niemand veilig zijn.

Tegelijkertijd werkten vooruitstrevende Engelse fabrikanten als Thomas Crapper en John Doulton aan nieuwe, verbeterde afvoersystemen en spoeltoiletten in woningen. Het werd een combinatie van kleppen en een sifon, zoals dat in ons modern toilet terug te vinden is. Ons woord wc stamt dan ook uit het Engels: water closet. Londen was de eerste grote stad in de meer ontwikkelde landen waar vanaf 1859 een stelsel van rioolbuizen werd aangelegd. Een beroemd riool is dat van Parijs, dat al vanaf 1867 een toeristische attractie is dat met reinigingskarren en boottochten gedeeltelijk doorkruist kan worden. Hier is ook een rioolmuseum gevestigd (Musée des Égouts -zie afbeelding rechts). Er verschenen voor de elite toiletpotten gemaakt van geglazuurd aardewerk en rijkelijk versierd. Om het uitbreken van besmettelijke ziektes te voorkomen werden door de stadsbestuurders mensen aangesteld die de straten desinfecteerden.

De eerste badkamers

Rond 1800 v. Chr. waren er al badruimtes in het paleis van koning Minos op Kreta. Toch werden er in veel Europese koninklijke paleizen pas in de 19e eeuw badkamers geïnstalleerd. Voor die tijd wasten koninklijke en adellijke personen zich in kuipen die in hun slaapkamer werden geplaatst. Het enige alternatief was een bezoek aan het badhuis of kuuroord. Aparte badkamers kostten veel geld en namen waardevolle ruimte in beslag. Dit verklaart waarschijnlijk waarom ze nooit in huizen van gewone mensen werden aangetroffen. Maar de meeste koningen en edelen waren rijk. Vóór de 19e eeuw konden ze echter met al hun geld niet voorzien in de drie dingen die essentieel zijn voor een badkamer: waterleiding, goede afvoer en een kant-en-klare warmtebron op de plaats zelf. Tussen 1850 en 1900 vonden uitvinders en loodgieters manieren om al deze vereisten te verenigen (zie afbeelding links), en in alle huizen van welgestelden werden badkamers gebouwd. Arme mensen konden zich nog steeds geen badkamer veroorloven, maar waren wel in staat de in massa geproduceerde teilen en ketels om water in te warmen te kopen, en één van de vele gemeentelijke badhuizen te bezoeken. Aan het eind van de 19e eeuw had slechts 10% van de arbeiders een badkamer en minder dan de helft had stromend water.

Douchen werd in het begin vooral beschouwd als heilzaam en therapeutisch. In kuuroorden kon men op doktersvoorschrift koude douches ondergaan met harde stralen, bij wijze van massage. Douchen werd ook meer gezien als een mannelijke aangelegenheid. De Duitse arts Kneipp (1821-1897) was de grote voorstander van dergelijke heilzame koude baden. Hij is vooral bekend om de door hem ontwikkelde 'Kneippkuur': een vorm van hydrotherapie, die gebruik maakt van water, temperatuur en druk. In 1882 vond men in Frankrijk een 'rondom douche' uit: een kooi van heetwaterbuizen bevestigd aan een grote heetwaterketel.

Hygiëne en sanitair in de moderne tijd

Vóór de vijftiger jaren van de vorige eeuw waren in maar weinig huizen van de gewone man in de westerse wereld volledig ingerichte badkamers of douches te vinden. Die was al blij als hij zich kon baden met behulp van een zinken emmer in een koude bijkeuken. Tot ver in de 20e eeuw werd ook in Nederland al het afvalwater rechtstreeks op het oppervlaktewater geloosd. Miljoenen mensen in ontwikkelingslanden hebben heden ten dage nog steeds niet de beschikking over schoon drinkwater en hygiënische of goed functionerende afvoersystemen. Een derde van de wereldbevolking beschikt niet over de fundamentele moderne faciliteiten voor een goede hygiëne.

Ziektes die verspreid worden via straatvuil en vervuild water, zoals difterie en tetanus, zijn in de rijke landen dankzij massale inentingen en voorlichtingscampagnes praktisch uitgebannen, maar eisen in andere delen van de wereld nog veel slachtoffers. In schril contrast hiermee worden de badkamers in de rijkere landen alsmaar groter en luxueuzer. Net als de oude Grieken en Romeinen streeft de moderne mens ernaar om fitheid en hygiëne met elkaar te combineren. Ze nemen een bad voor hun plezier en om te ontspannen zijn er whirlpools (met of zonder kruidentoevoeging), bubbelbaden, stoom- en douchecabines ontwikkeld. Hotels en kuuroorden spelen hierop in door b.v. thalassotherapie (zeewierbaden) aan te bieden.

Sanitaire oplossingen in de ruimtevaart

De astronauten in het ruimtestation ISS wassen zich met natte doeken en sponzen. Ruimtereizigers verkiezen deze methode veruit boven de lastige douche, waarbij ze in een afgesloten cabine het water (waterdruppels zweven in gewichtloze toestand) tegen zich aangooien. Via het waste collection system (zie afbeelding rechts) kunnen ze zonder zwaartekracht toch hun behoefte doen zonder het risico dat er iets ontsnapt en in de cabine rond gaat zweven. Het toilet werkt enigszins als een stofzuiger: een krachtige ventilator en een afzuigsysteem zorgen ervoor dat alles in de juiste richting beweegt. De vaste afvalstoffen worden gedroogd en komen terecht in zakken met een sterk desinfecterend middel. Die worden vervolgens verzegeld in een luchtdichte box. Ze plassen in een rubberen slang. Er zijn twee soorten, één voor dames en één voor heren. Die slang zit vast in een dichte bak. Het ruimtestation moet zo efficiënt mogelijk functioneren. Water is er bijzonder kostbaar. Daarom wordt het gerecycleerd en zoveel mogelijk opnieuw gebruikt. Het wordt aan de vochtige lucht en vaste afvalstoffen onttrokken. Ook de urine van de bemanning wordt opgevangen en gerecycleerd tot water. Het gezuiverde water is heel goed drinkbaar en zuiverder dan ons kraanwater! Alle afval aan boord van het station wordt verzameld in een onbemande ruimtevrachtschip, dat het ISS regelmatig bevoorraadt en nadien in z'n geheel verbrandt in de dampkring van de aarde.