De geschiedenis van de spijkerbroek: Het imago

Al in de 16e eeuw bleek indigoblauw de ideale textielkleur. Vanaf de 19e eeuw werd de blauwe werkkleding populair in de VS. Na de ontdekking van denim als oersterke stof voor de arbeidende klasse begon de spijkerbroek aan zijn opmars. Na de beurskrach eind jaren twintig van de vorige eeuw werd de jeans in de VS door alle rangen en standen gedragen. In de jaren zestig werd de spijkerbroek het symbool van de jeugd en heden ten dage is de spijkerstof in de mode niet meer weg te denken.

De opkomst van indigoblauwe stoffen voor kleding

Vanaf de 16e eeuw brachten zeevarende handelaren, onder wie de Hollanders, indigo (blauwe kleurstof voor weefsels) vanuit India mee naar Europa. Het bleek al gauw dat indigo, afkomstig van de indigoplant (zie afbeelding rechts), één van de meest houdbare kleuren voor textiel was. De lange broek was in de 18e eeuw hét kledingstuk van boeren en ambachtslieden. De Europese adel droeg een kuitbroek. Na de Franse Revolutie in 1789 werd iedereen als gelijk gezien en gingen steeds meer mannen lange broeken dragen, om het even wat hun maatschappelijke positie was. Vanaf die tijd kon de financiële positie niet meer worden afgelezen aan de lengte van de broeken, maar aan de soort stof die men daarvoor gebruikte. In de tweede helft van de 18e eeuw ontstond er in Europa veel belangstelling voor bedrukte katoenen stoffen. Gebloemde katoenen stoffen in blauwdruk werden een modeverschijnsel.

In de 19e eeuw ontdekte men in Amerika de voordelen van indigoblauwe stoffen voor werkkleding. Sinds die tijd is blauwe kleding zozeer het kenmerk geworden van lichamelijke arbeid, dat er nog altijd wordt gesproken van 'blue-collar'-banen en 'white-collar'-banen. Om in de 18e en 19e eeuw aan de verhoogde vraag van indigoblauwe stoffen te kunnen voldoen, werden in de zuidelijke staten van Noord-Amerika indigoplantages aangelegd. De textielindustrie werd als gevolg van de Industriële Revolutie gemechaniseerd; het werd de tijd dat de arbeiders in de fabrieken gingen werken.

De ontwikkeling van de confectiekleding

Halverwege de 19e eeuw kwamen de eerste naaimachines op de markt en werden maatsystemen vastgesteld, zodat de kleding niet meer op het lichaam hoefde te worden afgepast. Door deze ontwikkeling kon de arme stadsbevolking maatkleding of confectiekleding kopen. De vroegste confectiekleding was echter vaak van slechte kwaliteit. Het dragen hiervan werd dan ook gezien als een teken van slechte smaak en gebrek aan geld. Voor de boerenbevolking, de cowboys en de goudzoekers in de afgelegen gebieden veranderde er in die tijd niet zoveel. Voor hen geen confectiekleding. Zij konden het zich veroorloven om duurzame kleding en indigogeverfde textiel te blijven kopen. Doordat er betere transportmogelijkheden kwamen, groeide daarnaast de belangstelling voor sterke, uniforme kleding voor spoorwegpersoneel, posterijen, politie en in de ziekenzorg. Eind 19e eeuw werd de synthetisiche indigo uitgevonden die de natuurlijke indigo als kleurstof verving. In de 20e eeuw werd de vraag naar sterke, geconfectioneerde werkkleding groter.

De bib-overall en coverall

De voorkeurskleur voor werkkleding van boeren en arbeiders uit de 18e en 19e eeuw was vanuit de natuurlijke traditie blauw. Bovendien was indigoblauw goed bestand tegen de inwerking van lucht, zonlicht en zeep. Er ontstond veel concurrentie in goedkopere werkkleding. Behalve blue jeans en canvas broeken werden verschillende modellen jasjes en overalls geproduceerd. Rond 1890 ontstond er werkkleding die rechtstreeks van de spijkerbroek is afgeleid: de zogeheten bib-overall: een wijde broek met voorstuk en schouderbanden, die meestal over andere kleding heen werd gedragen (zie afbeelding links). De bib-overall bestond in diverse kleuren. De blauwe overall werd gedragen door arbeiders die in de buitenlucht werkten, zoals cowboys, bouwvakkers en binnenschippers. De overall met streepjes of kleine zwartwitte of blauwwitte blokjes behoorde toe aan houthakkers, landbouwers en technici. De witte overall was bedoeld voor huisschilders, behangers, koks, serveerders en slagers. Daarnaast werden er overalls gemaakt met een bovenlijf met kraag en mouwen die de kleding eronder volledig beschermden. Ook dit model zat wijd in de taille. De coverall van Lee, één van de grote concurrenten van Levi Strauss, was een bekend voorbeeld hiervan. Tijdens de Eerste Wereldoorlog werd dit kledingstuk onder de naam 'Lee Union All' de officiële overall in het Amerikaanse leger.

Economische crisis en oorlog

De beurscrisis en de daaruit voortvloeiende economische recessie van 1929 veroorzaakte grote faillissementen en enorme werkloosheid in de VS, en later ook in Europa. De rijke Amerikaanse families konden de kostbare vakanties naar Europa niet meer betalen. In plaats daarvan trokken ze naar de ranches in het westen van de VS, waar ze zich lieten verleiden door de stevigheid en het ontwerp van de spijkerbroek. Deze ging men steeds vaker dragen, ook wanneer men netjes gekleed wilde gaan. Voor de firma Levi Strauss & Co. was een nieuwe klantenkring ontstaan. In 1938 kwam voor vrouwen de Lady Levi's op de markt. Tijdens en na de Eerste Wereldoorlog begonnen Europese en Amerikaanse vrouwen tijdens het werk overalls te dragen en in 1930 werden de jeans populair bij de welgestelden. Tijdens de Tweede Wereldoorlog beslot de Amerikaanse regering dat alleen werknemers in de oorlogsindustrie jeans mochten dragen. De grote merken bestonden uit Levi's, Lee en Wrangler uit de VS en later ook Lois, dat in Spanje geproduceerd werd en populair werd op de Europese markt.

De spijkerbroek als symbool van de jeugd

Na de Tweede Wereldoorlog waren de spijkerbroeken weer voor iedereen verkrijgbaar. De belangstelling was overweldigend; zeker toen ook grote filmsterren als James Dean (1931-1955 - zie afbeelding rechts), Marlon Brando (1924-2004) en sekssymbool Marilyn Monroe (1926-1962) ze gingen dragen. Naar hun voorbeeld ging de jeugd spijkerbroeken dragen om zich op die manier tegen de oudere generatie af te zetten. In het begin ging het om een handjevol jongeren dat spijkerbroeken droeg. In Nederland werden ze 'nozems' genoemd, in Frankrijk de 'Blouson noirs' en in Amerika de 'Mods' en de 'Rockers'. Eeuwenlang had de bevolking de kleding van de sociaal hoger geplaatsten het meest begeerd. Voor het eerst draaiden de jongeren dit verschijnsel om. Zij droegen liever werkkleding tijdens hun dagelijks leven. In de jaren zestig was de spijkerbroek niet langer het symbool van een groepje rebellerende jongeren, maar werd het dragen van jeans het symbool van de hele jeugd.

De modetrends in de spijkerstof

In de jaren vijftig en zestig van de 20e eeuw raakte de spijkerbroek dus echt in de mode en werd vooral gezien als een gemakkelijk draagbaar kledingstuk, dat lekker om je lichaam zat. Daarna moest deze broek hoofdzakelijk de slanke lijnen van het lichaam goed laten uitkomen en werd hij vaak een paar maten te klein gekocht. Sommige mensen gingen zelfs met hun broek in bad liggen en lieten die op hun lichaam opdrogen om zo de strakke body-fit te krijgen. In de jaren zestig kwamen de fabrikanten tegemoet aan de eis van de betere pasvorm voor de vrouw. Behalve de traditionele merken kwamen er allerlei confectiemerken bij. Spijkerbroeken voor mannen en vrouwen, samen met allerlei soorten T-shirts, die net hun intrede hadden gedaan, werd de gelijkheid tussen beide sexen bevestigd. Via de spijkerbroek drong het blauwe denim steeds verder op. Het assortiment werd uitgebreid met jasjes, rokken, overgooiers, bikini's, herenkostuums en accessoires als tassen, petjes en schoenen. Er kwamen zelfs denimbankstellen op de markt. De cowboylook was eveneens populair. De modellen van de jasjes waren daarom afgeleid van de cowboyjacks. De jeans werden gedragen in combinatie met geruite flanelhemden en cowboylaarzen. Daarnaast was er een voorkeur voor veel gedragen, verbleekte denim. De vaalheid en slijtage werd machinaal vervaardigd in speciale stone-washmachines.

De ontwikkeling vanaf de jaren zeventig

Een deel van de jaren zestig en zeventig was het tijdperk van de hippies en Flower Power, een tijdperk met veel kleur en (bloem)motieven. Voor de spijkerbroek betekende dat er een nieuwe volkskunst ontstond in geborduurde, bestikte en beschilderde motieven. Musea voor moderne kunst organiseerden hier zelfs tentoonstellingen over. In de jaren zeventig veranderde ook het model van de spijkerbroek. Er kwamen modellen met wijd uiteenlopende pijpen, broeken met sierstiksels, vreemdsoortige zakken en naden die in alle richtingen over de broek liepen. Begin jaren tachtig zag je veel mannen en vrouwen gekleed in een blauwe werkmansoverall of 'tuinbroek'. Ondertussen drong de jeans door in de niet-kapitalistische wereld. Lange tijd werd deze broek door de regimes in het oostblok beschouwd als symbool van kapitalistisch verval. Maar na de val van het communisme rond 1990 heeft ook hier de spijkerbroek zijn intrede gedaan.

Omdat de spijkerbroek door steeds meer mensen, in het Westen van jong tot oud, werd gedragen, wilden de jongeren zich gaan onderscheiden en gingen ze hun broeken kapot scheuren, zodat de rafels erbij hingen. Weer later verschenen er achterop de broek geborduurde suède hulpstukken, waarmee de dragers er onderling anders uitzagen. Op dit moment zijn er veel soorten jeans verkrijgbaar: stretch, stonewashed, slimfit, los om de heupen, wijde en smalle pijpen, gekleurd, gestreept etc. Het verschil in maten en merken is groot.