De geschiedenis van de spijkerbroek: De kleurstof indigo

De indigoplant komt veel voor in de (sub)tropen. Eeuwenlang is hij op grote schaal gebruikt om de blauwe kleurstof indigo te produceren, een stof die van grote betekenis is geweest om spijkerbroeken te verven. De teelt van de plant is vrijwel verdwenen sinds het gebruik van enzymen het kleurproces versnellen en minder tijdrovend maken. Blauw is nog steeds de populaire kleur voor spijkerbroeken en heeft door de eeuwen heen een bepaalde symbolische betekenis behouden.

De vervaardiging van de kleurstof indigo

In India worden al meer dan 3000 jaar indigoplanten gekweekt om er stoffen mee te kleuren. Het zijn groene, struikvormige planten met paarsrode bloemen uit het plantengeslacht indigofera, een vrij groot geslacht uit de vlinderbloemenfamilie. (zie afbeelding inleiding). De blauwe kleurstof zit in de bladeren verborgen. Voordat de indigoplant als blauwmaker werd gebruikt, kleurde men de stoffen met de inheemse wede, een plant met kleine, gele bloemen. De blauwe verf die de wede na bewerking gaf, was beduidend fletser dan de verf van de exotische indigoplant. Indigo was dus het enige organische pigment dat een werkelijk blauwe slijtvaste kleur gaf. De vervaardiging verliep in vier etappes. Om de kleurstof uit de plant te krijgen moesten de bladeren vroeg in de ochtend geplukt en in het water worden gelegd. De kleurstof, 'indicaan' genoemd, trok van de bladeren in het water. Door gisting, dat optrad onder invloed van het hete, vochtige tropische klimaat splitste het indicaan zich in twee andere stoffen: glucose en indoxyl. Na het gistingsproces werd het water van het eerste bad in het tweede bad gegoten. Daar werd het stevig geroerd om het te laten oxideren. Onder invloed van de reactie met de lucht veranderde de kleurloze substantie dan in donkerblauw indigo. Vervolgens werd dit water in een derde bad gegoten, waar -na verdamping- de indigo achterbleef. Een kenmerk van met indigo geverfde denim voor de vervaardiging van o.a. jeans is de snelle verkleuring die te wijten is aan het feit dat alleen de zogeheten kettingdraden van de stof worden geverfd. De inslagdraden, die dwars op de kettingdraden liggen, behouden de oorspronkelijke blanke kleur.

De concurrentiestrijd rond de indigoplant

Pas in de middeleeuwen raakte de indigoplant bekend in Europa en later, dankzij de Europese kolonisten, in Amerika. De plant werd een geduchte concurrent van de wede. De eerste indigoplantage in Amerika stamt uit 1649. Men veronderstelde dat het verbouwen van deze wilde indigo winstgevender zou zijn dan de teelt van tabak. Maar dat liep op een teleurstelling uit. Ook de Nederlandse kolonisten die in 1650 probeerden om wilde indigo ('yellow false indigo') in New York en Albany te verbouwen, hadden geen succes.

De grote doorbraak kwam pas in 1739 toen een bepaald soort indigostruiken in South Carolina werden geïntroduceerd. De zaden kwamen uit Antigua, één van de Westindische eilanden. Ze zorgden ervoor dat de indigo het voornaamste handelsgewas van dat gebied werd. In 1747 begon de export naar Engeland en nog geen dertig jaar later had de handel zijn hoogtepunt bereikt. Door de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog (1775-1783) kwam er een einde aan de indigocultuur, omdat men rijst moest gaan verbouwen. Na deze oorlog had de Aziatische indigo de wereldmarkt zodanig veroverd dat concurrentie geen zin meer had. Bovendien werd de vraag naar katoen steeds groter. Natuurlijke indigo werd in de Verenigde Staten gebruikt tot eind 19e eeuw. Net als in Europa nam de in Duitsland ontwikkelde synthetische kleurstof het marktaandeel over.

Indigo uit enzymen

Weer later werd de kleurstof gewonnen uit steenkool of aardolie, waarbij schadelijke bijprodukten ontstonden. Tegenwoordig is men zover dat enzymen (stoffen die een bepaalde reactie kunnen versnellen) de spijkerbroeken kunnen stone washen, schoonwassen en blauw kleuren. Deze enzymen komen uit kweekvaten waarin bacteriën groeien. De enzymen leveren een grote besparing op. Stone washing bijvoorbeeld, met puimsteen in een grote roterende trommel, is een energievretend en tijdrovend proces. Het vergroot weliswaar de zachtheid en de flexibiliteit van anders stijve en stugge stoffen, zoals canvas en denim, maar met de enzymen kan hetzelfde effect veel goedkoper en sneller worden bereikt (zie afbeelding links). Hoewel de kleurstoffen volkomen veilig zijn, moet men wel rekening houden met de bacterie-eiwitten die in de kleurstof achterblijven. Er is een kans dat die bij sommige mensen allergische reacties veroorzaken.

Blauw als symboolkleur

De kleur blauw heeft niet overal dezelfde waarde en betekenis. In de middeleeuwen droegen ambachtslieden en boeren vaak broeken en tunieken van veel gedragen en verschoten blauwe stoffen. Blauw bleek heel goed bestand tegen de inwerking van lucht, zonlicht en zeep. Het diepe, rijke blauw, waarvoor veel verfbaden nodig waren, was voorbehouden aan de adel. Pas in de 13e eeuw werd het rood door de blauwe kleur verdrongen. Toen werd blauw de symboolkleur van de Heilige Maagd Maria en de koninklijke macht. De rijksten hadden zich in 1348 in Engeland verenigd in De Orde van de Blauwe Kousenband, de hoogste adellijke onderscheiding die nog steeds bestaat. De troonopvolger (zie prins William rechts) is vanaf zijn geboorte lid van deze Orde. Als onderscheidingsteken koos men voor de diepblauwe sjerp. De Touareg noemt men 'blauwe mensen' vanwege de sporen die indigoblauw op hun gezichten achterlaat. Het blauw is afkomstig van de lange blauwe band die ze om hun hoofd wikkelen ter bescherming tegen de zon en het woestijnzand. Mao Zedong (1893-1976) wilde alle onderscheid tussen de sociale klassen in China uitbannen en stimuleerde het dragen van een blauw eenheidskostuum voor alle onderdanen. In de muziek wordt blauw geassocieerd met melancholie en droefheid. De Blues vindt zijn oorsprong in de muziek die de slaven in de VS maakten. Dit was voor hen vaak de enige manier om hun lijden uit te drukken en te verzachten.