Scandinavië in de 'Keltische' ijzertijd en expeditie Pytheas

De Scandinavische IJzertijd wordt verdeeld in 3 duidelijke perioden. De 'Keltische' ijzertijd liep van 500. v Chr. tot het begin van onze jaartelling. De Kelten spelen hier een belangrijke rol in, omdat zij het Europa van toen omver gooiden. De Griek Pytheas moest een nieuwe handelsroute naar het noorden vinden dus hij ging op expeditie. Uit de overlevering blijkt dat hij de eerste vermeldingen van Scandinavië en haar volkeren heeft vastgelegd.

Expansie van de Kelten

In deze fase van de ijstijd (500 v. Chr. - 0) kromp Scandinavië in. De Keltische volkeren waren aan de beurt om te expanderen . Vanuit hun geboortegronden langs de Boven-Rijn en het Donaubekken verspreidden zij zich en liepen daarbij West-Europa onder de voet tot aan de kusten van de Atlantische Oceaan en zij staken naar Engeland over; naar het zuiden kwamen zij tot in Spanje en Italië en Griekenland. Oostwaarts naar Scythië en Klein-Azië. De Kelten in hun strijdwagens en zwaaiend met hun goed uitgebalanceerde ijzeren wapens waren meedogenloos en hebzuchtig, maar zij waren ook de meest dynamische volkeren van het Europa van hun tijd, een aristocratische krijgsliedengemeenschap die geen tegenstand duldde. Zij gooiden Europa in de war, net zoals de Germaanse stammen dat op hun beurt zouden doen. De traditionele handelsroutes van het noorden naar de Middellandse Zee door Midden- Europa werden afgesneden; en er wordt stevig gespeculeerd dat de expeditie van Pytheas op zee bedoeld was om een andere en veiligere weg naar het noorden te zoeken waardoor men om de Keltische beroeringen kon heenreizen en de Keltische tussenpersonen vermijden die nu de handelswegen beheersten. Maar de stootkracht van de Kelten dreef hen nooit tot in Scandinavië. Toen het opdringen van de Kelten verminderde, begonnen de stammen in Zuid-Scandinavië in beweging te komen. Ze waren aangedreven door armoede en moeilijke omstandigheden in hun geboorteland. Strabo van Pontus heeft twee stammen vermeld, in de eerste eeuw na Christus. De stammen die zij vermeldden waren de Teutonen en de Kimbren uit Jutland(Denemarken). Het is duidelijk dat de Kelten op dat moment een verdedigende houding moesten aannemen: ‘Ze zeggen dat de Belgen het dapperst zijn… Men beweert dat alleen zij aan de aanval van de Germaanse stammen, de Kimbren en de Teutonen, weerstand hebben geboden.

Expeditie van Pytheas

De eerste vermeldingen van Scandinavië komen van omstreeks 330 v. Chr., In het tijdperk dat Alexander de Grote bezig was het oosten te veroveren. Pytheas, een Griekse ontdekkingsreiziger uit Marseille ging de zee op voor een reis naar het westen en noorden langs de kusten van Europa vanuit zee. Pytheas was een wiskundige, sterrenkundige en zeevaarder. Het schijnt dat hij dit deed om de zeewegen naar de tin- en ambermarkten van het noorden van Europa te verkennen. Hij heeft hier een verslag van gemaakt, ‘Peri Okeanou’ (Over de Oceaan), maar van het origineel is helaas niets van bewaard gebleven. Waarschijnlijk bevatte het een schat van waarnemingen en gegevens over de betrekkelijk onbekende landen in het noorden die later door andere schrijvers geciteerd werd. Het is duidelijk dat hij Brittannië, de noordelijke Shetland Eilanden en de Orkaden heeft bezocht. Hij beschreef het ambereiland Abulas, waarmee hij waarschijnlijk Helgoland bedoelt werd. De inwoners van de het eiland verhandelden amber met de Teutonen in Jutland.

Het land Thule

Volgens de overlevering voer Pytheas ook ver langs de Noorse westkust naar een land dat hij Thule noemde. Zes dagen zeilen ten noorden van Brittannië. Hij beschreef het als een regenachtig, zonloos oord en de bewoners leefden van de landbouw. Ze verbouwden gierst die ze in overdekte schuren dorsten en vulden hun dieet aan met kruiden, wortels en bessen. Ze hadden enkele huisdieren die hun melk gaven, maar ze dronken ook een gegiste mee (mede) bereid uit gierst en honing.

Niemand weet met zekerheid te zeggen over welk gebied Pytheas het had dat hij Thule noemde, maar het moet binnen de poolcirkel gelegen hebben, want ’s zomers had men er 24 uur per dag daglicht. Volgens Pytheas was het einde van de bewoonde wereld. In de omgeving lagen met sneeuw bedekte bergen die vuur spuwden; in een kokende zee ronddrijvende ijsbergen, en nóg verder lag een soort oerdril waarop men noch op kon lopen, noch op kon varen. Het was geen water en geen ijs, maar een geheimzinnige substantie die de ontdekkingsreizigers van destijds ‘de longen van de zee’ noemden. Bij een dag verder noordwaarts varen werd het water een aaneengesloten ijsmassa. Het is heel jammer dat het oorspronkelijke verslag door Pytheas zelf ons ontglipt is. Drie eeuwen later verwees de Griek Strabo in zijn 17-delige Geographica veelvuldig naar Pytheas, maar hij was duidelijk tegen Pytheas bevooroordeeld en citeerde hem alleen maar om de spot met hem te drijven. Het blijkt nu dat Pytheas (behalve een stoer en dapper ontdekkingsreiziger) een heel nauwkeurige waarnemer moet zijn geweest. Zijn beschrijvingen die hem worden toegeschreven vertonen een opvallende gelijkenis met verschillende, in het noorden gelegen gebieden en geologische verschijnselen, bijvoorbeeld de vulkanische uitbarstingen onder water bij de IJslandse kust. En nu de in grove trekken vermelde geschiedenis de prehistorie in Scandinavië verduidelijkt is, is Pytheas gelijk gesteld.

Waar heeft het Thule gelegen?Waar het Thule van Pytheas heeft gelegen is niet 100% duidelijk. Door sommigen wordt aangenomen dat hij IJsland bedoelde, omdat dit een eiland was, zoals Thule beschreven werd. Volgens anderen zouden het ook de Schotse Orkney-eilanden, Shetlandeilanden of Noorwegen kunnen zijn geweest.

Interesse in de vikingen en hoe zij leefden? Kijk dan hier op mijn special!

Lees verder

• Scandinavië in de Bronstijd (±1500 v. Chr. - ± 500 v. Chr.)
• Scandinavië in de Steentijd (±12.000 v. Chr. - ±1500 v.Chr.)
• Noorse mythologie: schepping van mens en werelden