Scandinavië in de Bronstijd (±1500 v. Chr. - ± 500 v. Chr.)

De Bronstijd in Scandinavië is een tijd van verandering in Scandinavië. Het wordt bewoond door het strijdbijlvolk, die nieuwe zeden en gewoonten meebrachten naar Scandinavië. De kunst veranderd van afbeeldingen van dieren en jacht, naar mannen die met wapens zwaaien. In de Bronstijd beginnen we voor het eerst kenmerken te herkennen die de rest van de wereld later altijd zou verbinden aan de Vikingen.

Verschillen met de Steentijd

Het strijdbijlenvolk luidde de Scandinavische Bronstijd in die gewoonlijk wordt gedateerd van 1500 v. Chr. Tot 500 v. Chr. Scandinavië stond nu door handel en reizen open voor buitenlandse invloeden. Uit de geweldige schatten die archeologen te voorschijn hebben gebracht blijkt duidelijk dat een tijd van belangrijke nieuwe rijkdom en welvaart was, vooral in Denemarken waar de amber uit Jutland de invoer van tin, koper en goud financierde.
Scandinavië had nu een heersende krijgsliedenkaste en de doden daaruit werden bij duizenden in indrukwekkende grafheuvels bijeengelegd, omringd door hun wapens en sieraden. Hun grafkamers waren vol huishoudelijke goederen en gereedschap dat op wonderbaarlijke wijze de eeuwen overleefd heeft, bijvoorbeeld kledingstukken, kroezen en stoelen. De nieuwe levenswijze waarbij macht en het verkrijgen van rijkdommen belangrijk waren, komt ook tot uiting in een totaal veranderde stijl van de uitgegrifte rotstekeningen. Terwijl de Scandinavische Steentijd vooral naturalistische beelden van dieren en jachttaferelen, laat de Bronstijd vooral gestileerde beelden van krijgers zien die met bijlen, speren of zwaarden zwaaien, of van mannen die dansen en ploegen, en van fallisch ceremonieel. Er ligt vooral nadruk op de mannelijkheid en agressieve daden.

Goden en symbolisme

Voor het eerst zien we nu ook duidelijke bewijzen van een geloof aan gepersonifieerde goden; goden van het hemelruim, oorlogsgoden, goden van de vruchtbaarheid. De machtige, gewapende figuren met een erecte fallus doen de krijgslieden om hen heen klein lijken en zij kunnen alleen als goden worden beschouwd. Er bestaat grote verscheidenheid van symbolische voorstellingen van de zon. Het komt voor als schijf of wiel, soms alleen, soms door een schip gedragen, dan weer voorgetrokken in een wagen. Die schepen zijn op zichzelf heel boeiend. Dit is het eerste teken van een technologische revolutie die het Vikingtijdperk mogelijk zou maken en de Vikingen zo geducht en berucht. De schepen lopen bij bieden einden snavelvormig uit en door riemen worden ze voorbewogen; maar vrijwel altijd schijn ze eerder met symbolische dan werkelijke reizen verbonden te zijn, een geestesreis naar een andere wereld.

Kunst

De overheersende thema’s uit de Scandinavische kunst waren de zon, de bijl, het schip en de fallus. Zij completeren de kracht en voortreffelijkheid van de vaklieden uit de Bronstijd. Uit die periode heeft de archeologie de prachtig vervaardigde blaasinstrumenten ofwel lures teruggevonden. Ook zijn er helmen met grote gekromde hoorns, kleine bronzen mensenbeeldje die gehoornde helmen dragen en ceremoniële bijlen vasthouden (hoewel de bijlwapens zelf daarna verloren zijn gegaan). Het is waarschijnlijk dat deze helmen de rituele hoofdtooi van de priesters of priestergoden uitbeelden die magische erediensten die misschien bedoeld zijn om de mannelijkheid en moed van een stier op te roepen voor een vruchtbaarheids- of oorlogsritueel. Ook Vikingen zien we terug in een soortgelijke beschrijving; zij zijn dragers van gehoornde helmen. Een gevaarlijker uitrusting dan die van een Viking is haast niet voor te stellen.

Bronstijd en het Vikingtijdperk

Het Scandinavië uit de Bronstijd was eeuwen verwijderd van het Scandinavië uit het Vikingtijdperk. Maar tijdens hede Bronstijd beginnen we voor het eerst enkele kenmerken te herkennen die de rest van de wereld altijd zou verbinden aan de Vikingen – hun kracht in het gevecht, hun liefde voor de strijd, hun onvoorwaardelijk geloof in krijgsgoden, dus het fundament van hun moraal. De Scandinaviërs uit de Bronstijd waren nu duidelijk Germaans en deelden de reeds herkenbare Germaanse cultuur en religie, goden inbegrepen, waarvan de afstammelingen de Oudnoorse godenwereld zou gaan beheersen, goden zoals Odin, Thor en Frey.

Volgens de archeologen zou de opvallende rijkdom van de Bronstijd belangrijk zijn verminderd tijdens de laatste duizend jaar vóór Christus toen de Bronstijd plaats maakte voor de IJzertijd. De weelde en kwaliteit van de grafgoederen nam af. Het klimaat verslechterde zeer, waardoor de noordelijke delen van Scandinavië praktisch onbewoonbaar werden en armoede heerste alom.

Lees verder

• Noorse mythologie: schepping van mens en werelden
• Scandinavië in de Steentijd (±12.000 v. Chr. - ±1500 v.Chr.)