Scandinavië in de Steentijd (±12.000 v. Chr. - ±1500 v.Chr.)

Scandinavië is, voor zover bekend, bewoond sinds de laatste ijstijd (ongeveer 14.000 jaar geleden). De eerste mensen waren jagers die leefden van jacht, de visvangst, het vangen van vogels en het vergaren van in het wild groeiend voedsel. Ook waren deze jagers nauwkeurige kunstenaars. Zo zijn er bijvoorbeeld een aantal rotstekeningen gevonden, die waarschijnlijk aanduiden hoe het volk leefde.

Eerste Bewoners

De eerste bewoners van Scandinavië waren jagers-vergaarders; dat wil zeggen dat het nomadenstammen waren die leefden van de jacht, de visvangst, het vangen van vogels en rendieren, en het vergaren van in het wild groeiend voedsel (denk aan rendieren!). Hun eerste nederzettingen dateren van ongeveer 12.000 jaar geleden, net na de IJstijd. Waar ze geen nederzettingen bouwden, lieten ze andere sporen na. Hier en daar de vuurstenen punten van pijlen, messen of speren, benen gereedschap en werktuigen, enkele geraamten in ondiepe graven. Maar ze lieten ook indrukwekkende voorbeelden van hun kunst na die op de oppervlakte van rotsen langs de Noorse kust gegrift zijn, de kunst van de noordelijke Steentijd. De rotstekeningen stellen zeer naturalistisch enorm grote figuren van elanden, beren en rendieren voor, evenals gestileerde vormen van vogels, vissen en wapens. Andere kunstwerken vertonen menselijke figuren die blijkbaar een met hoorns voorziene hoofdtooi dragen en een dans uitvoeren die waarschijnlijk een of ander magisch ritueel uitbeeldt dat bedoeld was om de jacht te zegenen.

Gemeenschap en religie

Ongeveer 3000 v. Chr. Ging men in Scandinavië tot de landbouw over, dat is waarschijnlijk omstreeks duizend jaar later dan in Brittannië. Misschien is deze bestaansvorm door immigranten meegebracht doch het is ook mogelijk dat de inheemsen die zelf ontwikkeld hebben. Het gevolg was dat de jager- of nomadenmanier van leven – jagen en voedsel vergareen – langzamerhand vervangen werd door georganiseerde, gestructureerde nederzettingen van mensen die het land ontbosten, gewassen plantten en oogsten, en vee hielden. Nu werden zekere elementaire sociale organisaties mogelijk; landbouwoverschotten konden bijdragen tot het vormen van een zekere vorm van specialisatie door werkverdeling waardoor een formele hiërarchie gehandhaafd werd die op verdeling van rijkdommen gebaseerd was.

Voor het eerst konden gemeenschapsprojecten op grote schaal worden ondernomen, vooral het bouwen van megalitische graven waarin hele families of geslachten samen begraven werden, generatie op generatie. Afgezien van de gespecialiseerde steenhouwers en bouwmeesters die de gemeenschap en zijn leiders zich nu konden veroorloven in dienst te nemen, konden nu ook officiële vormen van godsdienst worden ingesteld met priesters die soms in dienst van de stamhoofden waren of zelfs als opperpriesters macht uitoefenden. Het is helaas onmogelijk precies na te gaan wat de verschillende geloven en ceremonies inhielden; misschien waren die grote graven een soort steeds-tegenwoordige andere wereld waarvan men aannam dat de doden er een eigen leven voortzetten. De aanwezigheid van de beenderen van voorouders gaf de gemeenschapsleden een vanzelfsprekend gevoel van continuïteit en een band met de geestenwereld waarin zij leefden. Van de weinige bewijzen kan men redelijkerwijs aannemen dat er plechtige riten aan deze megalitische graven verbonden waren, misschien wel verering van de godin Moeder Aarde of andere vruchtbaarheidsaspecten en de cyclus van de seizoenen of van leven en dood.

Laat-neolithicum

In het laatneolithisch tijdperk (3000-2000 v. Chr.) was het betrekkelijk rustig in Scandinavië. Maar kort daarna werd Scandinavië door volkeren vanuit het zuiden en zuidoosten overvallen; uit de wapens van deze volkeren is afgeleid dat hier sprake was van het strijdbijlvolk. Men veronderstelt dat zij van Indo-Europese oorsprong waren. Zij brachten nieuwe zeden en gewoonten mee die de Scandinavische beschaving grondig wijzigden.

Lees verder

• Scandinavië in de Bronstijd (±1500 v. Chr. - ± 500 v. Chr.)