Willem van Oranje 1533-1584, loyalist of republikein?

Omstandigheden maken de man. Voortgekomen uit de rijke adel, was Willem een vooraanstaand lid van de keizerlijke hofhouding. Niets wees er op dat later de kroon en zijn trouwe dienaar lijnrecht tegenover elkaar zouden komen te staan. Pas in 1581, na de uitvaardiging van de ban over de Oranjes, breekt Willem officieel en openlijk met zijn vorst.

Het voorspel

Het was een uitzonderlijke dag; 25 oktober 1555. De dag, waarop keizer Karel V had besloten afstand van de troon te doen ten gunste van zijn zoon Filips II. De dag waarop de Staten van de Nederlandse gewesten bijna voltallig aanwezig waren in de grote zaal van het paleis in Brussel. Vol verwachting keken zij uit naar de entree van hun heer en zijn hof. Allemaal zelfbewuste edelen, zeker niet onderdanig, maar toch zich vergapend aan de pracht en praal van het keizerlijke hof.

Eindelijk. Na lang wachten zwaaien de grote, eikenhouten deuren open. De vroeg oud geworden keizer in vol ornaat treedt de zaal binnen, leunend op de schouders van Willem van Oranje en direct gevolg door zijn zoon Filips.

Dit laatste bedrijf van de regeerperiode van Karel V is tevens het voorspel van het komende drama, waarin de nieuwe koning Filips en zijn trouwe vazal Willem voorbestemd lijken de rollen te verwisselen. De jonge en krachtige Willem en de eveneens jonge, maar ziekelijke Filips.

De achtergrond

Willem was de erfgenaam van een voornaam en rijk adellijk geslacht. Deze rijkdom werd nog vergroot door zijn huwelijk met Anna van Egmond. Het huwelijk, dat maar zeven jaar duurde en ontbonden werd door het overlijden van Anna, bracht hem niet alleen 3 kinderen, maar ook nog het graafschap Buren en de steden Leerdam, IJsselstein, Acquoy, Eindhoven en St. Maartensdijk. En later – na het overlijden van Maria, moeder van Anna, Beverweert.

Willem leefde in die periode, zoals het een goede rijke edelman betaamde: badend in weelde en zwelgend in genot. Het leven was een aaneenschakeling van feesten, eindigend in braspartijen, die zelfs de hedendaagse partytijgers met walging zouden hebben vervuld.

Daar kwam geen verandering in toen hij in 1561 in het huwelijk trad met de lutherse Anna van Saksen. Zij kon eveneens niet van de wijn, maar ook niet van de mannen afblijven. Het feestje bij de geboorte van Maurits in 1567 was een dineetje in vier bedrijven met bij elkaar 93 gangen. Vreemd was het dan ook niet toen Willem eens tot drastische bezuinigingen gedwongen werd. Hij ontsloeg tegelijkertijd 28 koks. Maar – voor zover bekend – heeft dit niet tot problemen in de huishoudelijke dienst geleid.

Een man van formaat

Het zou onjuist zijn dit beeld van een jeugd met pekelzonden te verzwijgen of te verdoezelen. Het was in die tijd voor de adel een gebruikelijke levensstijl. Bovendien geeft het aan van welk formaat deze man geweest moet zijn.

Lang heeft die onbezorgde jeugd overigens niet geduurd. Want al op vroege leeftijd heeft Willem in wezen al vroeg gebroken met de traditie van de Nederlandse Nassaus om loyaal te zijn tegenover hun vorstenhuis. In wezen, maar niet naar de vorm. Want er is jarenlang een in het oog springende tegenspraak geweest tussen zijn innerlijke eerzucht en zijn uiterlijke onderworpenheid aan het gezag van de koning. Zo in het oog springend, dat zijn vijanden hem de naam de Zwijger gaven, wat zoveel betekent als de huichelaar.

Politieke stellingname

Al direct na het vertrek van Filips naar Spanje, in 1559, begint het politieke programma van de prins zich te ontwikkelen. Zoals vaak met grote programma’s, was ook dit in de kern eenvoudig. Het kwam feitelijk neer op het voortzetten van wat er al min of meer was en de basis vond in het Groot-Privilege van 1477: een nationale regering onder leiding van de Nederlandse adel, desnoods onder het oppergezag van Filips. Pas toen bleek dat Filips dit niet wilde en naar absolute macht streefde, ontstond er iets wat op rebellie leek. Maar niet zozeer tegen de koning, als wel tegen zijn slechte raadgevers. De Nederlandse adel – dus ook Willem – gaf zelfs in 1566 nog aan ‘bons et loyaulx serviteurs et fidèles vassaulx du roi’* te zijn.

In 1568 nam Oranje de wapens op. Maar niet tegen de koning, maar tegen Alva. De koning bleef ook toen nog buiten schot. Zo zelfs dat in het vaandel waarmee zij in de nacht van 5 op 6 oktober bij Stockhem de Maas overstaken, geschreven stond: “pro lege, rege, grege” (voor wet, koning en volk). En niet voor niets vermeldt ons volkslied, dat in die tijd geschreven lijkt te zijn: “den konick van Hispanjen heb ick altijd gheëert”.

En het is zeker ook niet toevallig dat tijdens de eerste vrije Statenvergadering in Dordt de prins niet tot soeverein, maar tot stadhouder van Holland en Zeeland werd benoemd.

Pas in 1581, na de uitvaardiging van de ban over Oranje, is de ‘Afzwering’ gevolgd. Maar in het officiele document van de statenvergadering wordt het minder krachtige woord ‘verlatinghe’ gebruikt. Dit bijna bedeesde woord verbergt het allerminst bedeesde zelfbewustzijn dat er achter schuil gaat.

Willem, loyalist of republikein

Het was niet de protestantse afscheiding van het katholieke geloof dat Willem bewoog zich los te willen maken van Filips, maar meer de absolute machtsuitoefening uit Spanje. In plaats van zich te schikken naar de wil van de koning koos hij er voor om afstand te doen van zijn rijkdom, omdat hij de eerste optie verderf voor het volk vond. Op middelbare leeftijd ging hij welbewust een periode tegemoet vol zorgen, gevaren en ongewisheid. Een keuze, waarvan de ernst op tragische wijze door zijn dood werd bevestigd. © 2007 - 2009 Hypotheekinfo, gepubliceerd in Koningshuis (Kunst en Cultuur) op 28-05-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hypotheekinfo is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Willem van Oranje: Dit artikel gaat over wie Willem van Oranje was, en waarom het zo'n belangrijk persoon was in onze vaderlandse geschiedenis. Dit artikel gaat over het leven van Willem van Oranje, over hoe…
• Kleurentherapie; de kleur oranje: Kleuren kunnen een heilzame werking hebben op de geest. In dit artikel bespreken we wat de kleur oranje voor je kan doen. De kleur oranje kunt je gebruiken door een tijdje n…
• Willem van Oranje: Willem van Oranje, wordt in 1533 geboren in Duitsland als Willem van Nassau. Als zijn Oom, prins van Oranje, sterft, laat deze alles na aan Willem, inclusief de titel ‘prins van Oranje’. N…
• Leden van de Koninklijke Familie: Dit artikel beschrijft de voornaamste leden van de Koninklijke familie: Beatrix, haar kinderen, haar kleinkinderen en haar neven en nichten. Over elk familielid vind je bekn…
• Kapitaal van koningshuis: In dit artikel wordt ingegaan op het vermogen van het Nederlandse koningshuis, en aangegeven dat ze volgens de schrijver openbaarheid zouden moeten geven vab het kapitaal dat ze heb…

Bronnen en/of referenties

• L.P.Gachard, Correspondence de Guillaume la Taciturne, prince d'Orange. Leipzig 1847-1966.
• H.J. Colenbrander, 'Willem van Oranje'. De Gids, 97e editie no.1, jaargang 1933
• Jan & Annie Romein. Erflaters van onze beschaving, 9e druk 1971