De macht van het Saudische koningshuis

Saudi-Arabië lijkt een absolute monarchie, waar de macht uitsluitend bij de omvangrijke koninklijke familie ligt. Toch is de praktijk een stuk complexer. De ulama of godsgeleerden waken over de strikte naleving van de islamitische wetten, waaraan ook de regerende Saud-dynastie zich moet houden. Oppositie is verboden en wordt onderdrukt. De Golfoorlogen en economische crises toonden de kwetsbaarheid van het regime en de afhankelijkheid van de olie-export en de Verenigde Staten als bondgenoot.

De macht van de Saudische koninklijke familie

De zuiver politieke macht ligt bij de familie Saud. De belangrijkste ministersposten worden bekleed door prinsen. De enkele technocraten in de regering die geen familie zijn voeren feitelijk het beleid uit van de koninklijke familie. Omdat de Saudische staat volgens de islamitische wetten wordt geregeerd, volgens de koran en de soenna (de overgeleverde mohammedaanse leefregels die niet in de koran staan), heeft het koninkrijk geen behoefte aan een burgerlijke grondwet. De erfelijke troonopvolging is alleen weggelegd voor de mannelijke nakomelingen van de regerend vorst en zijn kinderen. Zo werd Koning Fahd na zijn overlijden in 2005 opgevolgd door zijn (half-)broer Abdullah (zie foto inleiding). In de machtsstructuur is nergens plaats voor vrouwen. Een raadgevende vergadering, benoemd door de koning, stelt de koninklijke ministers in staat voeling te hebben met de niet-koninklijke elite in het land, om zo te toetsen of bepaalde initiatieven niet tegen de belangen van deze elite indruisen. Toch heeft de koniklijke familie nog niet aan macht in hoeven boeten. De tribale afkomst speelt nog altijd mee bij de verdeling van invloed in de Saudische samenleving. De politieke stabiliteit blijft gehandhaafd doordat de regerende Saud-dynastie voldoende stammen (tribes) aan zich weet te binden.

Evenwichtsspel tussen religieuze en wereldlijke macht

Uit de wordingsgeschiedenis van het koninkrijk Saudi-Arabië werd al duidelijk hoe bepalend het bondgenootschap is tussen de familie Al Saud en de wahabistische religieuze elite. Deze ulama of godsgeleerden maken op papier deel uit van de staatsstructuur, maar gedragen zich behoorlijk eigengereid. Geregeld komt het tot aanvaringen tussen de meer vrijgevochten delen van de koninklijke familie en de bijzonder conservatieve godsgeleerden. Dit spanningsveld tussen wereldlijke en religieuze macht staat af en toe op springen. Maar in een evenwichtige situatie leidt de samenwerking van de twee machten tot volledige controle over de Saudische bevolking en de vele buitenlandse werknemers en hun families. Maar de religieuze macht van de ulama is ook een rem op de almacht van de koninklijke dynastie. Ook de koning moet zich immers houden aan de heilige wet.

De binnenlandse oppositie

Harde gegevens over de -verboden- oppositie zijn er nauwelijks. Die komt zowel uit fundamentalistisch-religieuze als uit liberaal-democratische hoek. Die tegenstellingen bestaan ook binnen de koninklijke familie, waar sommige prinsen eerder geneigd zijn om het land in westerse zin te vernieuwen, terwijl de conservatieven vinden dat de macht van de ulama is ingeboet en de regering in Riyad teveel aan de leiband van de Verenigde Staten loopt. Een totaal andere oppositie uit de religieuze hoek bestaat al veel langer in de oostelijke provincie Hasa aan de Perzische Golf en in Najran aan de grens met Jemen. Hier wonen relatief veel sjiieten, terwijl in Saudie-Arabië de soennieten in de meerderheid zijn. Deze sjiietische minderheid voelt zich achtergesteld , omdat zij minder toegang hebben tot de goedbetaalde overheidsbanen. De plaatselijke bevolking woont hier nog in traditionele dorpen en steden en vindt dat het oliegeld niet gelijk over het hele land wordt verdeeld.

De goed opgeleide Saudische middenklasse, dikwijls gevormd aan Europese en Amerikaanse universiteiten, kent de westerse vrijheden. In zeker zin voert zij samen met de koninklijke politieke klasse een strijd tegen de al te grote macht van de ulama. Zolang de religieuze almacht via de moskeeën en de zeer machtige ulama enerzijds en de koninklijke almacht via het grote oliegeld en de politieke repressie anderzijds zich kunnen handhaven, krijgt de nieuwe generatie weinig kans. Toch groeit de onvrede als gevolg van de recente economische crisis (2008). De grens aan de welvaartsgroei en toenemende werkloosheid onder afgestudeerde academici, de corruptie binnen de heersende klasse en de zich verrijkende koninklijke familie wekt wrevel onder de bevolking. In het recente verleden stapten deze opposanten soms over op een radicale religieuze overtuiging, zoals bijvoorbeeld de bekendste opposant van het regime, Osama bin Laden, die in 2011 als leider van het terreurnetwerk Al Qaida en brein achter de aanslagen van 9/11 door Amerikaanse commando's in Pakistan is gedood.

De Saudische rol in de buitenlandse politiek

Saudi-Arabië is het grootste en meest invloedrijke land op het Arabisch schiereiland. Het is de grootste olieproducent ter wereld en grenst aan bijna alle landen van de Golfregio. In de afgelopen decennia bleken dat meermaals politiek kwetsbare landen: Irak, Jordanië, Koeweit, Oman, Qatar, de Verenigde Arabische Emiraten en Jemen. Tegelijk speelt het land een belangrijke rol in de islamitische wereld, vooral door de aanwezigheid van de twee heilige steden Mekka en Medina. Ook speelt het een belangrijke rol in het Palestijns-Israëlisch conflict. Het koninkrijk steunt actief het Palestijns verzet tegen Israël. Tegelijk is Saudi-Arabië een wereldspeler in het kader van de 'oorlog tegen het terrorisme', die de VS en zijn bondgenoten na de aanslagen van 11 september 2001 uitriepen. Ook hierin spelen de binnenlandse tegenstellingen tussen de koninklijke wereldmacht en de invloedrijke religieuze ulama een doorslaggevende rol. Al Qaeda-leider Osama bin Laden, beschouwd als het meesterbrein achter de aanslagen in New York en Washington, stamt uit een invloedrijke Saudische familie. Zijn haat tegen de Amerikaanse almacht werd gevoed door de Golfoorlog tegen Irak van 1991, die voor een belangrijk deel vanaf Saudische bodem werd gevoerd. Deze confrontatie tussen de traditionele leefwereld en de westerse invloeden irriteert een groot deel van de bevolking van Saudi-Arabië.

Saudi-Arabië en de Verenigde Staten

Op het wereldtoneel is de band van Saudi-Arabië met de Verenigde Staten de belangrijkste factor in het buitenlands beleid van de familie Saud. Saudi-Arabië heeft de VS nodig voor zijn militaire beveiliging, technologie en wetenschap. De VS heeft Saudi-Arabië nodig voor zijn olieconsumptie. De eerste Golfoorlog van 1991, waarbij Iraakse troepen uit het bezette Koeweit werden verdreven, versterkte de wederzijdse afhankelijkheid: Amerikaanse troepen beschermden de Saudische steden tegen mogelijke Iraakse aanvallen, terwijl de olie-export naar de westerse handelspartners gewoon doorging. De Saudi's financierden mede deze oorlog en lieten VS-aanvallen vanaf hun grondgebied uitvoeren. Sinds de tweede Golfoorlog van 2003, waarbij het Iraakse bewind van Sadam Hoessein werd verdreven, is de VS minder afhankelijk van de Saudische olie en importeert het in toenemende mate uit de eigen regio. Ondanks dat het Saudische bewind deze oorlog niet steunde zijn de Saudi-Amerikaanse relaties nog hecht. Meer dan de andere Golfstaten is Saudi-Arabië het land van de grote Amerikaanse auto's, de Amerikaanse telecombedrijven, de Amerikaanse voedingsproducten en fastfoodketens (zie afbeelding boven). Hoewel Europese bedrijven welkom zijn, blijven veel Saudische consumenten uit gewoonte Amerikaanse producten verkiezen. Die lange vriendschappelijke relatie verklaart ook waarom zoveel jonge Saudi's voor hun studie naar de VS trekken.