De Belgische Koningskwestie en de mini-koningskwestie

Summiere uiteenzetting over de Koningskwestie met Leopold III en de mini-Koningskwestie met Boudewijn I. Beide zetten België in schok, beide zijn voorstellen van juridische spitstechnologie.

1 De onmogelijkheid om te regeren

Alles draait om dit bewuste grondwetsartikel. Het is de hypothese waar de koning er nog is, maar om de één of andere reden lukt het regeren niet meer. De aangelegenheid wordt geregeld in art. 93 GecGW, dat slechts één van de mogelijkheden formuleert: om fysische of psychische redenen.

De ministers laten de onmogelijkheid vaststellen (lees: door een arts) en roepen beide kamers bijeen, om in de opvolging en het regentschap te voorzien.

De terugkeer van de koning is niet in de grondwet geregeld. Daarom heeft men dit in 1954 bij wet geregeld, en wel zo dat het einde van de onmogelijkheid om te regeren wordt vastgesteld door de verenigde kamers (en dus niet door de ministers, die het begin van die onmogelijkheid laten vaststellen).

Er is nog geen toepassing geweest waar de vorst in de fysische of psychische onmogelijkheid verkeerde om te regeren. In de vaderlandse geschiedenis vinden we niettemin twee voorbeelden, waar het artikel ietwat uitgerokken wordt.

2 De koningskwestie met Leopold III

Aan het begin van de tweede Wereldoorlog vielen de Duitsers ons land binnen. Achttien dagen later bereidde de vorst op het Kasteel van Wynendael de overgave voor. Maar zo zagen de regeringsleiders het niet, zij wilden de strijd verder zetten met de geallieerden. Tijdens de inmiddels legendarisch geworden nachtelijke ontmoeting op het Kasteel van vier ministers met de vorst, drongen de vier aan op het vertrek van de regering mét de koning naar Frankrijk. De koning bleef echter halsstarrig weigeren. Hier kwam het tot een breuk tussen de koning en zijn regering. De ministers vertrokken naar Frankrijk, en de koning gaf zich over en werd krijgsgevangen genomen en gedeporteerd naar Duitsland.

In Frankrijk stelden de ministers de onmogelijkheid om te regeren van koning Leopold III vast, en door een analogische interpretatie van art. 90, 2° GecGW (die het scenario beschrijft wat er dient te gebeuren wanneer een vorst overlijdt) namen zij zijn macht over. In de praktijk betekende dat, dat de ministers besluiten namen die normaal bij KB of zelfs bij wet zouden moeten genomen worden (de zogenaamde besluitwetten).

Na de oorlog (in 1944) bleef de koning weg, de kamers kwamen bijeen, bij toepassing van art. 93 GecGW, en wezen een regent aan: Prins Karel, de broer van Leopold. Deze benoeming stelde een einde aan de koninklijke macht van de ministerraad.

Op dat ogenblik waren de tegenstanders van een terugkeer van koning Leopold in de meerderheid in het parlement. Het is op dat moment dat men de wet schreef die stelde dat het de verenigde kamers zijn die het einde van de onmogelijkheid om te regeren van de vorst vaststellen. De Amerikanen bevrijdden de koning, maar hij mocht niet terugkeren van de kamers. Hier schiep men een nieuwe onmogelijkheid om te regeren: de politieke.

In 1950 was er een homogeen katholieke regering, dat een referendum uitschreef over de terugkeer van Leopold III. Er was, zowel onder de bevolking als in het parlement, een meerderheid voor de terugkeer van de koning, waarop de verenigde kamers een resolutie aannamen die het einde van de onmogelijkheid om te regeren van koning Leopold III vaststelde.

Niettemin was de sfeer bij de terugkeer van de vorst nogal vijandig. Hij reed direct van de luchthaven naar Laken. Hij heeft één maand zijn functies uitgevoerd, maar onder druk van hevige volksopstanden (vooral in Wallonië) werd hij door de regering onder druk gezet om af te treden.

Leopold stelde een tussenoplossing voor. Hij zou voor één jaar zijn koninklijke macht overdragen aan zijn zoon, de Koninklijke Prins Boudewijn. Na dat jaar voelde hij evenwel dat het irrealistisch was om nog terug te keren als vorst, en deed hij formeel troonsafstand.

3 De mini-koningskwestie met Boudewijn

De Kamer van Volksvertegenwoordigers en de Senaat hadden net een wetsvoorstel rond de legalisering van abortus aangenomen, en het werd doorgezonden naar het paleis ter bekrachtiging. De koning liet echter weten aan de regering dat hij in gewetensnood verkeerde, maar voegde daar direct aan toe dat hij niet wenste dat zijn persoonlijke mening het bestaan zou ontzeggen aan deze democratisch tot stand gekomen wet. Hij vroeg de regering een oplossing te zoeken, en wenste daar niet in betrokken te worden.

’s Nachts stelden de ministers de onmogelijkheid om te regeren vast bij koning Boudewijn. Het nieuws sloeg in als een bom, internationale televisiezenders gewaagden van een staatsgreep in België, waarbij de regering die macht van de koning had overgenomen. Alle bevoegdheden waren effectief overgedragen aan de regering. Men keurde snel die wet rond abortus goed, en riep onmiddellijk de verenigde kamers samen om vast te stellen dat de onmogelijkheid om te regeren van de koning een einde had genomen. Er is dus nooit tijd geweest om in een eventueel voorlopig bewind door een regent te voorzien. Hier werd dus nog een interpretatie toegevoegd aan art. 93 GecGW, namelijk de morele onmogelijkheid.