De Koning in België

Summiere bespreking van de koninklijke functie in Belgïe. Ook zijn persoon komt aan bod, zijn functies en uiteraard de civiele lijst. We bekijken de koning als persoon, los van zijn specifieke functie.

• Het persoonlijk statuut van de koning
• Twee bijzondere kenmerken: zijn onschendbaarheid en zijn onverantwoordelijkheid

1 Persoonlijk statuut van de koning

1.1 Hoe wordt men koning
In België verkrijgt men de troon volgens het systeem van erfopvolging. Dat is niet noodzakelijk zo, het is historisch al voorgekomen dat een koning werd verkozen, weze het dan voor de rest van zijn leven. Maar in België duidt, zoals gezegd, de geboorte aan wie koning wordt. Positief gevolg hiervan is dat men zich nooit de vraag moet stellen wie koning moet worden…
Er zijn veel grondwetsbepalingen die betrekking hebben op de erfopvolging, de belangrijkste is art. 85, 1° GecGW, dat stelt dat de grondwettelijke macht van de koning overgaat… enz.

1.2 Het overlijden van de koning en de troonopvolging
Er zijn een aantal bepalingen in de grondwet die deze aangelegenheden regelen, doch, zo is reeds meermaals gebleken, onvoldoende. Het uitgangspunt is art. 90, 2° GecGW dat stelt dat zodra de koning overlijdt, en tot er een opvolger is, de macht van de koning wordt uitgeoefend door de in raad verenigde ministers. Zo is het ook gebeurd toen wijlen Koning Boudewijn stierf. Zijn dood kwam zeer onverwacht, met als gevolg dat een 25tal wetten door de ministerraad zijn goedgekeurd, en gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad, dat was - voor de petite histoire - een uitgave met een zwart randje.

Binnen de tien dagen na de dood van de vorst dienen de kamers bijeen te komen. Op dat ogenblik zijn er drie hypotheses.

• hyp. 1: Er staat een troonopvolger klaar, en die is meerderjarig. In dat geval legt de nieuwe koning de eed af voor de beide kamers.
• hyp. 2: Er staat een troonopvolger klaar, maar die is nog minderjarig . In dat geval verkiezen de verenigde kamers een regent die tot aan de meerderjarigheid van de nieuwe vorst regeert.
• hyp. 3: Er staat geen troonopvolger klaar. In dat geval duiden de verenigde kamers een voorlopige regent aan, waarop de kamers worden ontbonden en verkiezingen volgen. De nieuw verkozen kamers verkiezen een koning. Dit artikel heeft elke relevantie verloren, maar was niettemin nuttig toen het jonge koninkrijk geen zekerheid had over het voortbestaan van het geslacht Van Saxen-Coburg.

Men neemt aan dat dezelfde bepalingen gelden wanneer de koning afstand doet van de troon, zoals het gebeurde met Leopold III.
In elk van de hypotheses staat het belang om de continuïteit zo snel mogelijk te verzekeren centraal.

1.3 De civiele lijst
De koning heeft als staatshoofd een groot aantal, voornamelijk representatieve functies. Het spreekt voor zich dat de staat de vorst daarvoor een vergoeding betaalt. Dit is geen loon of wedde, en dient dus niet in evenredigheid te staan tot enige geleverde prestatie.

Art. 89 GecGW heeft het over de civiele lijst, en zegt dat deze door de wet wordt vastgesteld, voor de duur van de regering van de koning. Men heeft willen vermijden dat de regering, door een lagere vergoeding uit te keren, of daarmee te dreigen, druk zou uitoefenen op de koning, of hem in zekere zin te sanctioneren.

De vergoeding van de prinsen en de andere leden van de koninklijke familie wordt niet in de grondwet vermeld. Niettemin spreekt het nogal voor zich dat deze ook worden uitgekeerd, aangezien ook die andere leden een aantal functies uitoefenen in het belang van de staat. De vergoedingen zijn evenwel een stuk lager dan die van de regerende vorst.

De laatste wet die de civiele lijst vaststelde dateert van 16 november 1993.

2 Onschendbaarheid en onverantwoordelijkheid

De koning is als staatshoofd onschendbaar en onverantwoordelijk.

2.1 Onschendbaarheid van de persoon van de koning
De koning is onschendbaar, en dat zijn ministers verantwoordelijk zijn. Deze onschend-baarheid moet begrepen worden in juridische zin, zowel strafrechterlijk als burgerrechtelijk is de vorst beschermd tegen elk soort vordering.

Indien iemand een schade ondervindt door toedoen van de vorst, en uit dien hoofde aanspraak zou kunnen maken op een vergoeding van zijnentwege, dient die persoon een vordering in te stellen tegen de administrateur van de civiele lijst.

2.2 Onbekwaamheid van de koning om alleen te handelen
Geen akte van de koning kan enig gevolg hebben, dan als ze medeondertekend is door minstens één minister, die daardoor alleen al verantwoordelijk is.

De term ‘akte’ in art. 106GecGW is niet allesomvattend, het betreft slechts de zaken met een politieke weerslag. Het slaat niet alleen op schriftelijke akten, maar op alle handelingen van de koning. Zo geldt het bijvoorbeeld ook voor zijn nieuwjaarsspeech of wanneer hij ouders van ontvoerde of vermiste kinderen op audiëntie uitnodigt.

Soms begaat een koning ook flaters. Zo ontstond er aan Vlaamse kant een groot onge-noegen toen koning Boudewijn in volle Voeren-crisis Happart enkele minuten had ontmoet, in het grootste geheim op een afrit van een autostrade.

Door deze onbekwaamheid dient de koning zeer voorzichtig op te treden.

Overal waar in de grondwet bepalingen staan over de koning, die niet over zijn persoon te handelen, maar over de uitoefening van enige macht, dient men daar ‘regering’ in de plaats te lezen.