Duchamps' pisbak

Bloopers in de kunst is een serie artikelen over Kunst en Cultuur. Deze keer een item over een kritische vernieuwer van de Moderne Kunst, die ook wel van een grapje hield: Marcel Duchamp. Hij had een voor zijn tijd nogal kritische kijk op kunst en zocht de grenzen op.

Duchamp’s pisbak

Hij wordt gezien als een van de eerste kritische kunstenaars, omdat hij vraagtekens zette bij de rol die de kunst speelde en speelt in de samenleving. Geboren in 1887 , is Marcel Duchamp begonnen met schilderen in 1906, waarna hij zich ontwikkelde zich tot een veelzijdig kunstenaar. Maar in 1923 stopte hij om zich te kunnen bezighouden met schaken. Dat deed hij véél liever.

De ‘ready mades’

Duchamp heeft hij een aantal ‘nonsense’-kunstwerken gemaakt, die volgens velen die naam eigenlijk niet verdienen. Er zijn bijvoorbeeld de ‘ready mades’: kunstwerken die door Duchamp opgemerkt werden en door zijn handtekening als kunstwerk werden bekrachtigd. Dat kon een wijnflessendroogrek zijn, of een sneeuwschep.

Eén van de eerste was een urinoir (pisbak), dat hij ondersteboven neerlegde en op de rand signeerde met R. Mutt en inbracht voor een tentoonstelling. De naam verwijst natuurlijk naar ‘zo nodig moeten’ en de boodschap was duidelijk voor wie hem verstond: dit is een provocatie. Duchamp’s tijdgenoten waren woedend. De man zelf kon er wel om lachen, ook al werd het “kunstwerk” geweigerd en Duchamp zelf uit de exposerende groep gezet.

Armory Show

Toch lag misschien frustratie aan de wieg van dit gebeuren: Duchamp had in 1913 deelgenomen aan de Armory Show. Dat was een tentoonstelling waarmee Europese kunstenaars zich presenteerden in Amerika. De meeste kunst was abstract. En dat was in de VS volstrekt nieuw. Men hield daar van zwaar en zoet realistisch werk en de moderne Europese kunst werd volstrekt niet gewaardeerd of begrepen. Er verschenen strips en spotprenten in allerlei bladen waarin fors de draak werd gestoken met het gebodene. Kubistische schilderijen werden vergeleken met door oude vrouwtjes vervaardigde lappendekens. En om de beelden werd hartelijk gelachen. Terwijl men in Europa juist zoveel waardering had gehad voor de ‘vernieuwende’ kunst.

Duchamp’s Fiets op kruk

Zijn leven lang heeft Duchamp gewerkt aan een alomvattend opus, met een thema waarvan pas na zijn dood de betekenis een beetje achterhaald kon worden. Want zijn kunst hangt inhoudelijk aan elkaar van de verborgen betekenissen.
Als je weet dat hij constant bezig was met woordgrapjes, anagrammen en andere spelletjes met taal. En als je dan ontdekt dat één van zijn beste vrienden Paul Roussel heette. En als je dan bedenkt dat Duchamp en Roussel een intensieve correspondentie onderhielden, vol met taaltrucs en geestigheden. Dan begrijp je misschien hoe de Franse kunstenaar op het idee van één van zijn meest intrigerende werken is gekomen: fietswiel op kruk.

ROUE is Frans voor “wiel”. En SELLE betekent “kruk”. En dat is wat je ziet: een fietswiel in een voorvork, omgekeerd in een houten kruk gemonteerd: roue sur selle.Hij heeft in de beroemde plastiek misschien zijn vriend willen vereeuwigen. Alleen: uit zijn mond heeft U dat niet gehoord. Duchamp hield ervan om geheimzinnig te doen.

Relatie met vrouwen

Hij had een wat moeilijke relatie met vrouwen. Veel van zijn kunst heeft de omgang tussen mannen en vrouwen tot onderwerp -altijd vertroebeld door erotiek en sex. Soms expliciet, maar meestal uitgedrukt in metaforen.

Het Grote Glas

Een van de sterkste metaforen, een liefdesmachine, is Het Grote Glas ofwel ‘De bruid, ontbloot door haar vrijgezellen,zelfs ….”.
Duchamp heeft op 2 glasplaten respectievelijk een bruid (in het bovenste paneel) en archetypen van mannen (in het onderste paneel) aangebracht. Hij werkte op glas omdat, zoals hij dat zelf ooit in een interview uitlegde, de man nooit zo goed wist wat hij met de achtergrond van een schilderij aan moest. Je had je onderwerp klaar. En dan? Wat moest er nog bij?
Bij gebruik van glas had je dat probleem niet.

Duchamp wilde uitbeelden hoe mannen en vrouwen voortdurend op elkaar reageren, of ze willen of niet. Slachtoffer van hun aandriften. Bestuurd door hun hormonen.Uit op voortplanten. Hij vond de vleselijke liefde en het hele pad ernaartoe een nogal mechanische aangelegenheid waarbij de mens zelf niet veel in te brengen heeft.

Als je het kunstwerk goed beschouwd ziet hij de mens als machine en in zijn tijd was hij niet de enige die de mens als een soort robot zag. De industrialisatie kwam sterk op en men had visioenen van de machine die de mens zou dienen in een voortdurende ontwikkeling van de beschaving. Maar het kon ook zo zijn dat diezelfde machine de mens zou gaan overvleugelen…

De bruid in scherven

Je ziet de “bruid”in een opgeplakte wolk van echt stof zich voortdurend ontkleden. Ze stript voor de mannen onderin. Daar draaien archetypen van ‘de klerk’, de ‘agent’, ‘de rechter’ en andere figuren in typische mannenberoepen voortdurend in cirkels, terwijl ze een melkachtige stof afscheiden, die via een ingenieus systeem van buizen en kanalen op geheimzinnige wijze weer bij de vrouw terechtkomt…..Wat er precies te zien zou moeten zijn is door Duchamp beschreven in een onleesbaar manuscript in een soort onbegrijpelijke taal “net zoals connaisseurs die gebruiken” , die expres zo vaag mogelijk is gehouden.
Dat boek is zelf ook weer een kunstwerk geworden en is in diverse musea te zien. Want er zijn meerdere exemplaren van. Net als van andere kunstvoorwerpen van de hand van Duchamp. Hij heeft ze in miniatuuruitvoering meervoudig laten multipliceren. En daarmee was hij de eerste kunstenaar die zijn kunstwerken beschouwde als commerciele waar, die niet noodzakelijk uit één origineel bestond.
Onder andere in Sammlung Ludwig in Keulen is zulk werk van Duchamp te vinden. Alsmede in de vaste collectie van het Centre Pompidou is Parijs

Het Grote Glas is tijdens vervoer in een vrachtwagen gebroken. Duchamp – de opportunist – vond de breuklijnen wel sierlijk en hij heeft het geheel zorgvuldig weer in elkaar gelijmd. Hij vond het zo zelfs mooier.Het toeval had een aandeel in de conceptie en dat was precies wat Duchamp zocht. Het werk van ongeveer 2x3 meter is tot op de dag van vandaag in het Philadelphia Museum of Art (in de VS) te bewonderen. © 2008 Braens, gepubliceerd in Kunst (Kunst en Cultuur) op 10-01-2008, laatst gewijzigd op 10-01-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Braens is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Egyptische kunst 14: Egyptologische musea buiten Egypte: Het grootste Egyptologisch museum bevindt zich uiteraard in Egypte zelf. De grootste verzamelingen buiten Egypte zijn te vinden in Berlijn, Ehemals St…
• Aboriginal Art Museum in Utrecht: In 2001 is in Utrecht het Aboriginal Art Museum geopend. In het museum is allerlei aboriginal kunst te bezichtigen en te kopen. U kunt er ook terecht voor workshops, cursuss…
• Kunst: het Aboriginal Art Museum: In het hartje van de stad Utrecht, aan de Oudegracht, ligt het Aboriginal Art Museum. Het museum is een particulier initiatief, het ontvangt geen structurele overheidssubsid…
• Het Louvre te Parijs: Het Louvre is een van de topattracties van Parijs, jaarlijks trekt het museum dan ook 7 miljoen bezoekers. In het museum zijn diverse topstukken te bezichtigen, waaronder de Mona Lisa.
• Marcel Marceau (23 ma 1923 – 15 sep 2007): Toen het overlijden van de’ Charly Chaplin der Mimespelers’ ons ter ore kwam, was de stilte zwaar en doordringend. Met zijn verscheiden is de wereld weer een icoon…