Mona Lisa: in de olie

Bloopers in de kunst is een serie artikelen over Kunst en Cultuur. Deze keer een item over een belangrijke vernieuwing in de Kunst; olieverf.Kijk op mijn infoteurpagina voor meer artikelen uit de Bloopers-serie

Sfumato

U kent het schilderij “Mona Lisa”, waar de grote Leonardo da Vinci van 1503 tot 1505 aan werkte, vermoedelijk wel. De techniek die Leonardo da Vinci heeft toegepast in dit schilderij heet glaceren. En dat is typisch een techniek die door het gebruik van olieverf wordt mogelijk gemaakt. Men spreekt van SFUMATO (damp) als men wil beschrijven wat het effect is van de door die techniek veroorzaakte gloed, die overigens kenmerkend is voor de stijl van Da Vinci. Van die gloed is tegenwoordig niets te zien door het gewapende glas dat het schilderij moet beschermen tegen kogels, flitslicht en vliegenpoep.

Metaforen

Als U naar het landschap kijkt dat de achtergrond vormt ziet U bergen, een rivier en onrustige luchten, geschilderd in dunne,waterige lagen waardoor veel diepte lijkt te ontstaan. De rivier staat voor het leven, de bergen voor de problemen die men – eventueel me behulp van God – te overwinnen heeft. Zulke metaforen worden in het quattrocento vaak toegepast in portretschilderijen.

Het schilderij is geschilderd op paneel. Leonardo wist nog niet van het bestaan van een veel moderner materiaal : linnen ..
Tegenwoordig wordt nog steeds op canvas geschilderd. Ook wanneer acrylverf wordt gebruikt…. Vanwege de hechting van de drager in die verf – een soort plastic, simpel gezegd- is linnen eigenlijk helemaal niet nodig , maar veel kunstenaars zweren erbij omdat het zo’n mooie structuur toevoegt aan het schilderij.……

Linnen

Rond 1300 was linnen een sensatie omdat het een einde maakte aan alle problemen die men had met hout. Drogen in opslagruimten,schuren en daarna in goede de juiste condities, in de omstandigheden van die tijd, bewaren van de beste houtsoorten zodat ze door en door droog bléven. En dat ging door.. óók nadat er een afbeelding op was geschilderd !
Want de houten panelen waren en zijn uiterst gevoelig voor vocht.

Pas op

Zelfs in de musea van tegenwoordig is men nog steeds niet blij wanneer een buslading doorregende toeristen een zaal betreedt waar meesterwerken uit de tijd van de houten ondergrond hangen. Er komen dan liters en liters vocht een ruimte binnen en daar is niet tegenop te regelen. Overal staan meetkasten en hun meters slaan ver uit en zetten allerlei machines in gang om de damp weg te werken. Maar de panelen reageren er op door krom te trekken en uiteindelijk te verpulveren. Het kost wat tijd, maar het gebeurt..

Even terzijde: elke fotoflits is – op microniveau weliswaar – óók terug te vinden in een kunstwerk. Het is een minibombardement van pulsen en dat heeft ALTIJD gevolgen. Dus ECHT nooit meer flitsen!

Een contract met meneer Joconde

Leonardo zal voor het portret van mevrouw Joconde de in die tijd gebruikelijke weg hebben gevolgd: opstellen van een contract met de opdrachtgever, waarin wordt beschreven hoe mevrouw geposteerd zal worden, ten hoeverre ze afgebeeld zal worden en in welke kleding. Bij toepassing van kostbare pigmenten zal afgesproken worden hoeveel gram ervan ongeveer gebruikt zal worden (de rest netjes laten afwegen en inleveren…). De levertijd wordt geregeld en een datum voor het opdoen van “de eerste indruk”. Iedereen die denkt dat een kunstenaar in die tijd vrijheid van scheppen geniet zit er naast. Overigens is nog maar even geleden – in januari 2008 – een bericht de wereld in gekomen, dat men bewijs heeft gevonden voor het feit dat de dame werkelijk Lisa is, de gemalin van de heer Joconde, woonachtig en werkend te Florence.

Ei-tempera en olieverf

En dan gaat de meester aan het werk. Oorspronkelijk ging men over tot het wrijven van de pigmenten en het vermengen ervan met eigeel en eiwit. Maar die drager droogt snel, door de caseïne die in zuivel zit. Laat maar eens een ei vallen in Uw woonkamer, ga een uur televisie kijken en probeer daarna de schade weg te werken: dat zal erg moeilijk blijken. Die goede hechting maakt ei-tempera een fijne emulsie, maar olie in de verf was de schilder toch veel liever: die geeft de kunstenaar TIJD. Want een zware drager als lijnolie droogt veel langzamer. Bovendien had tempera een minder stalend effect dan olieverf.

Vanaf het begin van de toepassing van olieverf zie je veel meer kleurovergangen, realisme, uitwerking van de onderwerpen en toepassing van nieuwe technieken zoals glaceren. Werken in dunne lagen of in dikke klodders: het kan allemaal. Wel zorgen dat de verf tijd krijgt om goed in te drogen. Dat kan maanden tot jaren duren. Had Karel Appel kunnen weten. Over de problemen met zijn manier van werken met olieverf kunt U lezen in het artikel uit de serie Bloopers: “Karel Appel en zijn wilde streken”. © 2008 Braens, gepubliceerd in Kunst (Kunst en Cultuur) op 20-01-2008, laatst gewijzigd op 23-04-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Braens is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• De Mona Lisa (La Joconde): Waarschijnlijk het allerberoemdste schilderij ter wereld: de Mona Lisa, gemaakt door Leonardo da Vinci.
• Mona Lisa: een eeuwenoud raadsel: Bloopers in de Kunst is een serie artikelen die verhaalt over dingen die misgingen in de kunst of of zaken die het vermelden waard zijn. Deze keer gaat het over een mooie da…
• Het Louvre te Parijs: Het Louvre is een van de topattracties van Parijs, jaarlijks trekt het museum dan ook 7 miljoen bezoekers. In het museum zijn diverse topstukken te bezichtigen, waaronder de Mona Lisa.
• Eurovisie Songfestival: deelnemers 1988: Het jaar 1988 was het jaar waarin Celine Dion het Eurovisie Songfestival won voor het land Zweden. Hierdoor werd ze voor het eerst echt beroemd.
• Leonardo da Vinci, kunstschilder: Geboren als een onwettig kind, waardoor hem veel privileges welke wettige kinderen hebben hem werden ontzegd. Toch heeft hij zich ontwikkeld tot een geniaal mens als uitvind…