De St.Jan in Den Bosch heeft duiveltjes op het dak

Een kathedraal is vooral bedoeld als bewaarplaats van het heiligste der heiligen: relieken. Tegenwoordig wordt in musea over de hele wereld het beste wat onze Cultuur voortbrengt bewaard om bekeken te worden door burgers die vol ontzag de kunstwerken benaderen. In vroeger tijden dienden de Kathedralen (cathedra betekent bewaarplaats) daartoe. Het ging toen niet zozeer om cultuur, maar om Religie.

Een kathedraal is vooral bedoeld als bewaarplaats van het heiligste der heiligen: relieken

Bouwloges en gilden

De bouw van zulke enorme projecten kon alleen worden uitgevoerd door specialisten. De bouwheren van die tijd gingen af op hun gevoel en hun ervaringen. En de adviezen van hun werklieden. Of de stand van de sterren. Of de kleur van de vlag van de heersende macht. Ze hadden lastige opdrachtgevers, want in een poging op te vallen, of andere steden de loef af te steken, of pelgrims hun stad binnen te lokken, werd door stadsbesturen, bisschoppen of edelen nogal wat van hen gevraagd...De bouwloges waren min of meer georganiseerde groepen die rondtrokken van opdracht naar opdracht. Ze zijn de voorlopers van de gilden. Er was in de 11e en 12e eeuw een ongekende bouwwoede in met name Frankrijk en de landen daaromheen. Dat vroeg veel van de bouwers, maar zorgde ook voor een flinke toename van de kennis omtrent het bouwen van zo groot mogelijke constructies, met gebruik van zo min mogelijk materiaal. Want er was altijd tekort aan fondsen. En dat zorgde voor veel ongelukken, want het was een combinatie van ervaring en dingen uitproberen…

Bouwwoede

De bouwwoede werd veroorzaakt door verschillende ontwikkelingen. De kerk van Rome kreeg steeds meer greep op de samenleving én het systeem van aflaten en boetedoening door middel van pelgrimages zorgde voor een enorme toeloop op de kerken en naar pelgrimsdoelen zoals Rome, Santiago de Compostela en zelfs Jeruzalem. De pelgrims volgden vaste routes en langs die routes vinden we tegenwoordig de grote Kathedralen. Want de steden die langs belangrijke reiswegen lagen hadden daardoor veel geld te besteden –en anders betrokken ze dat van de gelovigen – of ze vonden dat hún kerk groter moest dan die van de concurrent. Als dat niet de reden was om te gaan verbouwen dan kwam die ondernemingslust voort uit de enorme devotie voor Christus.

Een kathedraal werd – vanwege de kosten,maar ook vanwege middeleeuwse teambuilding - mede gebouwd door burgers. Die waren onervaren en er gebeurden dan ook veel ongelukken. Men viel van ladders af, stapte mis op een steiger of tolde rond in een losgeslagen tredrad, de hijskraan van de Middeleeuwen waarin mensen het trek- en duwwerk deden. Er moesten enorme lasten naar steeds hogere verdiepingen getild worden en naarmate de bouw vorderde werd dat ingewikkelder. Het tredrad vergrootte de mogelijkheden, maar ook de risico’s.

Kathedralen in Nederland

Nederland heeft wel wat historie als het op de bouw van Kathedralen aankomt: we hebben er 2. Maar die zijn dan ook allebei bijzonder.

Allereerst de Dom van Utrecht. Het fijne filigraan van de toren (het lijkt wel kant) is nergens anders zó toegepast. En komt U wel eens in het straatje “Achter de Dom”? Dat heet niet voor niets zo, want het is de achterkant, waar verfijnd schrijnwerk en een bijzonder aanzicht te bekijken zijn, dat onder andere wordt gevormd door mooi gevormde waterspuwers. De toren staat los van de kerk en de stadbus rijdt er onderdoor. Dat is natuurlijk nooit de bedoeling geweest. Door bezuinigingen tijdens de bouw is een gedeelte van het schip te licht gebouwd. Tijdens een jammerlijke wervelstorm is dat gedeelte enkele eeuwen geleden ingestort, waardoor toren en kerk tot op de dag vandaag gescheiden zijn. Echt gescheiden: de toren is ontwijd en vormt nu een toeristische attractie en de kerk is nog in functie en eigendom van het Bisdom. De precieze geschiedenis heb ik beschreven in het artikel ‘Utrecht en de Dom’.

De St.Jan van Den Bosch

De St. Jan van Den Bosch is een prachtig voorbeeld van Brabantse Gotiek. Niet extreem de hoogte in, maar zeker wel een feest van verticaliteit. Steunberen, pijlerbundels, gotische bogen, kruisribgewelven, prachtig beschilderde gewelven, gotische spitsbogen: het is er allemaal. Maar bijzonder en volstrekt uniek is hier de versiering van de luchtbogen. In rijen zitten de schrijnwerker, de timmerman en de metselaar en andere vaklui terwijl ze aan het werk zijn met passer, beitel en troffel. Als je goed kijkt zie je iets wat je niet verwacht. Tussen de nijvere lieden zitten duiveltjes! Zij zijn de vertegenwoordigers van het Kwaad, van Satan.

Satan de schuldige...

Want, zo overwoog men, die was verantwoordelijk voor al de ongelukken. Hij kon natuurlijk niet verkroppen dat men zo ijverig bouwde aan het Huis van God. En daarmee had men een voor iedereen aanvaardbare verklaring én rechtvaardiging voor al die doden en gewonden…. © 2008 Braens, gepubliceerd in Kunst (Kunst en Cultuur) op 11-02-2008, laatst gewijzigd op 19-03-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Braens is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• ’s-Hertogenbosch, een bijzondere stad: Net onder de grote rivieren, een kleine 60 km ten zuiden van Utrecht, ligt ’s-Hertogenbosch. Een stad met een prachtig historisch centrum en veel winkels. Den Bosch, zo…
• Nederlands voetbal: Play offs promotie/degradatie 2008: Ook aan het einde van het seizoen 2007-2008 strijden er weer een groot aantal clubs voor 3 felbegeerde plaatsen in de eredivisie. De kampioen van de Ju…
• Olympisch favoriet: Nederlands dames hockey op weg naar goud: Het Nederlands dames hockey elftal moet gezien worden als één van de kanshebbers op goud. Momenteel staat Nederland nummer één bij de FIH world r…
• Jeroen Bosch (1450 – 1516): Het bezichtigen van een schilderij van Hiëronymus Bosch doet veel mensen vermoeden dat hij krankzinnig was of tijdens het schilderen op zijn minst gedrogeerd moet zijn geweest. Zi…
• Gothic: De Geschiedenis: Je ziet wel eens Goths op straat lopen. Voor de meeste mensen zit hier een mysterieus geurtje aan. Waar komt deze stijl nou eigenlijk oorspronkelijk vandaan?