Panamarenko - wetenschap of kunst?

Het is weinig beeldend kunstenaars gegeven tijdens hun leven al wereldberoemd te worden. Onze stad- en zelfs wijkgenoot, Panamarenko, getogen in de Seefhoek in Antwerpen, is het gelukt. Hoewel het werk van Panamarenko onwillekeurig doet denken aan dat van andere Homines Universales is het, in onze tijd, uniek en moeilijk te typeren, en daarmee waarschijnlijk de belangrijkste reden voor zijn succes. Voor wie zijn werk kent is de vraag niet vreemd: Panamarenko – wetenschap of kunst?

Wie denkt bij vliegtuigen, race auto’s, duikboten en mechanische kippen aan kunst?

Homo Universalis

Vooral in de Renaissence waren kunstenaars niet alleen kunstenaar, en wetenschappers niet alleen wetenschapper. De grote namen uit die tijd kennen we nu vooral toch als wetenschappers. De vraag is echter of deze mensen zichzelf in die tijd ook zo zagen. We weten dat deze mensen zich vooral trachtten zo breed mogelijk te vormen, en het onderscheid tussen wetenschap en kunst werd niet expliciet gemaakt, omdat dat geen zin had. Het betrof -en betreft- uiteindelijk een ander stuk van één en hetzelfde spectrum op een palet aan vaardigheden. De voorbeelden van de grote geesten die zowel sterrenkundige, beeldhouwer, dichter, arts, bioloog, ingenieur en bouwmeester waren zijn legio.

De Verlichting

Als ik het zo’n beetje bekijk heeft dit geduurd tot en is dit anders geworden met de Verlichting. Vanaf dat ogenblik zien we een specialisatie in de disciplines, met alle voor- en nadelen van dien overigens. Dit is een trend die zich de afgelopen eeuwen heeft voortgezet, en waarvan de specialisatie-niches met het jaar steeds nauwer en dieper worden. In zo’n periode tegen de stroom in zwemmen, en werk opleveren waarvoor je tegelijk kunstenaar, ingenieur, filosoof en werktuigbouwkundige moet zijn, maakt je een vreemde eend in de bijt. Toch is dit wat Panamarenko deed, en dat maakt hem een Homo Universalis van nà de Verlichting.

Het werk

Voor degenen die het werk van Panamarenko nog niet kennen, enige duiding. Het werk waar Panamarenko het meest bekend voor is betreft veelal niet-abstracte installaties, in het bijzonder voertuigen of hulpmiddelen waarmee de mens zich zou kunnen voortbewegen. Het overwinnen van zwaartekracht is één van de centrale thema’s in dit werk. Links, bronnen en verwijzingen naar uitgebreide afbeeldingen van zijn werk staan onder dit artikel vermeld. Ik beperk me hier tot enkele illustraties van werk van Panamarenko waar je niet voor naar een museum hoeft.

Een Panamarenko in de VIP foyer van Belgacom Headquarters

De illusie

Wat mij persoonlijk het meest aantrekt in het werk van Panamarenko is dat zijn installaties een hoog realistisch gehalte hebben – ze zouden kunnen werken. Anderzijds is voor de meeste van deze objecten het bewijs dat ze werken, of überhaupt bruikbaar zijn, nooit geleverd. En dat is nu juist waar de blijvende magie en aantrekkingskracht van het werk vandaan blijft komen. Voor de kunstenaar zelf hebben de objecten in zijn geest ongetwijfeld al gewerkt en hoeft dit bewijs niet geleverd te worden. Vermoedelijk zat in het materieel vormgeven van deze concepten voor de kunstenaar zelf nog de minst toegevoegde waarde; althans, zo zou het voor mij werken.

Het erfgoed

Met het aankondigen van het stopzetten van zijn actieve carrière heeft Panamarenko zijn ouderlijk huis aan de Biekorfstraat geschonken aan de Vlaamse Gemeenschap. Blijf zeker de restauratie die door het MuHKA en vzw Panamarenko Collectief uitgevoerd wordt in de gaten houden! Hoewel we er in Antwerpen meer voorbeelden van hebben, komt het toch niet vaak voor dat het ouderlijk huis van een kunstenaar, compleet met inboedel, nog tijdens zijn leven, voor het publiek toegankelijk is. Onbetwistbaar levert een beeld van de woonplaats, de woonomgeving en de buurt waar Panamerenko opgegroeid is een extra dimensie op bij het bekijken van zijn werk. © 2008 - 2010 Astraeus, gepubliceerd in Kunst (Kunst en Cultuur) op 07-04-2008, laatst gewijzigd op 12-04-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Astraeus is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Egyptische kunst 13: Overeenkomst met Middeleeuwse kunst: De Egyptische kunst en de kunst van de Middeleeuwen zijn beide dienend. Ze staan in het teken van het heilige, het goddelijke. Ook de technische uitv…
• Entartete Kunst: Tegenwoordig vinden wij het normaal dat je je in de kunst kunt uitdrukken zoals je zelf wilt. Of je nu een abstract schilderij maakt, of juist impressionistisch, of realistisch, wij vinden n…
• Wetenschap of pseudowetenschap?: De wetenschap lijkt een helder en duidelijk onderdeel van onze maatschappij. Een veld waar het verstand regeert en alle stellingen eerst duizend keren worden getest volgens s…
• Egyptische kunst 14: Egyptologische musea buiten Egypte: Het grootste Egyptologisch museum bevindt zich uiteraard in Egypte zelf. De grootste verzamelingen buiten Egypte zijn te vinden in Berlijn, Ehemals St…
• Wiskunde, een grote mysterie?: Wiskunde is een zeer brede richting in de wetenschap. Het is een van de oudste wetenschappen en kan beschouwd worden als een formele wetenschap. Als je beknopte definitie van w…

Bronnen en/of referenties

• http://www.panamarenko.be/home.php
• http://www.muhka.be
• http://nl.wikipedia.org/wiki/Panamarenko