Kunst, wanneer houdt het op?
Zal er ooit een moment zijn dat er geen kunst meer gemaakt wordt? Wat wordt daarover gezegd door de grote, en wat denk je er zelf over?
Kunst = het vermogen van de kunstenaar, het vermogen dat wat in de geest of gemoed leeft of daarin gewekt is tot uiting of voorstelling te brengen op een wijze die schoonheidsontroering kan veroorzaken (van Dale).
Eeuwenlang was kunst een ervaring van ‘schoonheid’. Dit is echter een erg beperkende omschrijving, waardoor heel veel kunstenaars, en dus hun kunst, onrecht aangedaan wordt. In 2005 schreef Merel Brem in de Volkskrant aan het eind van een artikel drie conclusies: “Eén. ‘Mooi’ is geen kunsthistorisch criterium voor een kunstwerk; twee. Kunst, die schoonheid als thema heeft, leidt vaak tot weliswaar mooie maar nietszeggende clichés; drie. De combinatie van schoonheid en kunst is een problematische”. Hiermee zegt ze dus eigenlijk dat kunst niet alleen ‘schone kunst’ kan zijn.
Volgens Carel Willink “is kunst de eis de kenmerken van een tijd zichtbaar te maken”. Vóór de Tweede Wereldoorlog schilderde Willink een aantal doeken die er nogal dreigend en onheilspellend uitzagen. Willink schilderde misschien intuïtief de dreiging van deze komende oorlog. Zijn zijn schilderijen uit die periode volgens de norm van veel mensen op zich ook ‘kunst’? Zeker, want ze voldoen aan wat ‘men’ onder schoonheid verstaat: een duidelijke, en door de gewone man in geen enkel opzicht technisch te evenaren, bijna fotografische, weergave van de werkelijkheid, maar toch met de gewilde vervreemding waar zoveel kunstfilosofen belang aan hechten.
Pablo Picasso schilderde ook over oorlogsgeweld, maar dan over de vernietiging die er geweest was, namelijk het Duitse bombardement in 1937 op het stadje Guernica aan de Spaanse noordkust. Is dat kunst? Volgens de omschrijving van Willink voor honderd procent: het zichtbaar maken van de kenmerken van die tijdsuiting. Maar volgens de gewone man zeker niet, want wat zien we? Allemaal ‘kinderlijk’ getekende gedrochten van mensen, van een paard en van een stier, en dat alles op een ‘absurde’ wijze door elkaar heen geschilderd. Maar de waanzin, het verscheurende, de wanhoop, de volslagen wanorde en verwoesting van een oorlog heeft Picasso op meesterlijke manier uitgebeeld.
Odo Marquard schrijft in één van zijn boeken over George Bernard Shaw. Deze las zijn eigen doodsbericht in de krant, en stuurde de redactie meteen een telegram: ‘Bericht van mijn dood sterk overdreven’. Als we al niet goed weten hoe we kunst moeten omschrijven, hoe kunnen we dan bepalen wanneer deze eindigt, dus dood is?
In de afgelopen eeuwen heeft men zich regelmatig afgevraagd wat kunst is, of de kunst ooit zou eindigen en zo ja, wanneer dat dan zou zijn? Wanneer zou er geen kunst meer gemaakt worden? Volgens verschillende filosofen zou dat tijdperk nu al aangebroken of geweest zijn. Er zijn wel mensen die het daarmee eens zullen zijn, en zullen beweren dat de moderne kunst niet meer als kunst benoemd kan worden, maar vooralsnog wordt door een groot deel van de mensheid aangenomen, dat er nog steeds kunst wordt geproduceerd en geproduceerd gaat worden.
Hegel
Hegel ziet het einde van de kunst al in 1830, omdat volgens hem de functie van kunst overgenomen wordt door de filosofie. Helaas voor deze these wordt er de huidige eeuw meer kunst geproduceerd dan ooit. Maar als we beter ingaan op zijn gedachtegoed, blijkt dat hij het vooral heeft over het einde van de SCHONE kunst; volgens hem met het hoogtepunt in de Grieks-Romeinse tijd en Middeleeuwen. “De klassieke kunst betekent de voltooiing van het rijk van de schoonheid. Schoner kan het niet zijn of worden”. We zijn, volgens hem, over het hoogtepunt heen, maar er zou nog een andere vorm van kunst kunnen komen naast Schone Kunst. Nu zou hier een kern van waarheid in kunnen zitten, want op dit moment lijkt het einde van de kunst eerder zoek dan aangebroken, met z’n vele stromingen en werken. En het is duidelijk dat er andere kunst dan Schone (volgens de maatstaven van Hegel) kan bestaan, wat volgens sommigen, bijvoorbeeld Marquand, weer een compensatie van het einde van de schone kunst moet voorstellen.Tynjanov
Bij de vraag of kunst in het algemeen ooit zal eindigen, denk ik dat we negatief moeten antwoorden. Zoals Tynjanov ons leert is de evolutie te zien als een ‘aflossing van systemen’. Volgens hem heb je allerlei reeksen (niet alleen kunst, maar bijvoorbeeld ook sociale en culturele reeksen). Deze reeksen beïnvloeden elkaar en zorgen dat er veranderingen optreden. Dit is beter te begrijpen als we de verschillende reeksen als reeksen bolletjes met daarin stippen zien. De losse bolletjes kunnen we als een ‘systeem’ zien, een conventie in één tijdseenheid; de stippen als losse ‘elementen’. De bovenste reeks bolletjes is de literaire reeks. Daarnaast is een reeks bolletjes voor de sociale reeks. In het eerste systeem hebben de losse elementen invloed op elkaar (synfunctie). Maar het systeem in zijn geheel heeft ook invloed op het volgende systeem (autofunctie), net zo goed als losse elementen ook invloed kunnen hebben op een volgend systeem en / of de elementen erin (neem bijvoorbeeld de stroming Romantiek, deze had invloed op de volgende stroming, maar ook hadden de individuele kunstenaars uit de Romantiek invloed op elkaar en op de volgende stroming, en zelfs op individuele kunstenaars in de volgende stroming). Naast de kunst reeks staat de sociale reeks. Deze vormt zich op dezelfde manier, maar wordt ook beïnvloed door de kunst, net zoals de kunst door de sociale reeks beinvloedt wordt (autofunctie) (denk maar aan de invloed van bijvoorbeeld oorlogen, feminisme, kapitalisme of kolonisatie op de kunst). En zo zijn er ook weer elementen uit de sociale reeks, die een systeem van de kunst reeks kunnen beïnvloeden. De laatste systemen sluiten pas aan bij de reeks, op het moment dat deze vervangen wordt door een nieuw systeem. Dit nieuwe systeem is in feite een omvorming van het oude systeem met enkele nieuwe elementen en een nieuwe hiërarchie van de totale elementen.Tot slot
Zal kunst ooit eindigen? Door de beïnvloeding binnen en buiten de systemen zullen er altijd verandering plaatsvinden en zal er dus steeds een vooruitgang zijn. Dit zal ook bij de kunst gebeuren. Door gebeurtenissen in de andere reeksen wordt de kunst beïnvloed en blijft zich evolueren. Soms gaat dit sneller dan op andere momenten, maar veranderingen zullen er blijven. Denk maar aan de opkomst van de thuiscomputers (de prototypes waren officieel bedoeld voor de industrie) en digitale camera’s. Hierdoor is een heel nieuwe tak van fotograferen en dus van kunst ontstaan. Wellicht een tak die Hegel en Tynjanov niet voor mogelijk hadden gehouden, of beter nog, die ze nooit hadden bedacht.Neem een citaat uit het boekje ‘Kunstgrepen’ van Pierre Janssen: “Wie zich alleen maar staat te verrukken hoe knap het allemaal wel gedaan is, en hoe mooi, en hoe dit en dat, die ziet de betovering niet die in het kunstwerk schuilt. Vergeet wat men u met de voorhamer heeft ingeprent: dat u het eerst en vooral móói moet vinden, de ‘mooie kunst’ met allemaal marmeren hoofdletters, die mooie en daardoor zo vervelende, zo vermoeiende kunst, het eindeloos-mooi van zaal naar zaal voortgesjokt, mooi, knap, bewonderenswaardige. Kunst is leven, is adem, is verlangen, is poging tot het onmogelijke”.
Soms gebeuren er allerlei dingen en lijkt het niveau van kunst zo hoog dat je je afvraagt wat er hierna nog voor nieuws bedacht moet worden, en dat het dus lijkt of het hoogtepunt is bereikt en het einde in zicht is. Echter er staan altijd weer creatieve mensen op met toch weer nieuwe ideeën, door nieuwe beïnvloedingen. Dus ook al weten we nu wellicht niet goed te bedenken wat de volgende kunststroming zal worden, komen zal zij er… © 2007 - 2009 Marileen, gepubliceerd in Kunst (Kunst en Cultuur) op 14-02-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Marileen is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...
Verwante artikelen
- Egyptische kunst 12: Tegenstelling tot de Griekse kunst: Het verschil tussen Egyptische en Griekse kunst heeft als basis het verschil in denken over de betekenis van kunst. Welk doel wordt er met kunst gedie…
- Examenvraag 3 literatuurwetenschap literaire canon: Tentamenvraag Vergel. literatuurwetenschapDe literaire canon is een notie die nogal eens stof tot discussie geeft. Toch kunnen we deze terugvinden in de t…
- Wassily Kandinsky: De schilder Wassily Kandinsky wordt wel gezien als een van de vaders van de moderne schilderkunst en de grondlegger van de abstracte schilderkunst in de 20ste eeuw.
- Egyptische kunst 13: Overeenkomst met Middeleeuwse kunst: De Egyptische kunst en de kunst van de Middeleeuwen zijn beide dienend. Ze staan in het teken van het heilige, het goddelijke. Ook de technische uitv…
- Wijn recepten om nu te maken: Er zijn wijn recepten die je niet het hele jaar door kunt maken, maar er zijn ook wijn recepten die je wel het hele jaar door kan maken. hier worden wat wijn recepten beschreven…
Reageer op het artikel "Kunst, wanneer houdt het op?"
