Interview met autonoom fotograaf: Karel Maat

Interview met autonoom fotograaf: Karel Maat Hij praat o.a. over verstedelijkte landschappen, desolaatheid en cynisme, beeld en emotie.

Door: Marileen Maat

Karel Maat: ‘Ik fotografeer omdat ik het niet laten kan, omdat ik eraan verslaafd ben, omdat ik dan mezelf uit, omdat ik dan, goed beschouwd, ‘zelfportretten’ maak.’

Verstedelijkte landschappen

Het fotograferen begon bij Karel in zijn jeugd, met een fotoboxje van 10 gulden. ‘Het belangrijkste’, zo vertelt hij, ‘is dat het medium me altijd geboeid heeft. Maar zeker zo belangrijk waren drie invloeden van buiten. Ten eerste was daar de plaatselijke fotohandel waar de negatieven werden ontwikkeld en afgedrukt. De foto’s waren af te halen op een bepaalde dag ’s middags na vijf uur. Dan stonden er altijd zo’n tien klanten in de winkel. De fotograaf vroeg dan: “Wie heeft er haast?” En de mensen met haast betaalden hun foto’s en verlieten de winkel. De overigen - de meesten - bleven, en dan begon het. De fotograaf legde van een klant alle foto’s op de toonbank, en ging deze bespreken. Dat deed hij vervolgens bij alle klanten. Iedereen bleef kijken en luisteren. En aan het eind van ‘de sessie’ betaalde iedereen en verliet de winkel. Dat stimuleerde mij zeer.’
De tweede belangrijke invloed kwam van diezelfde winkelier. Ik kreeg een kaartje voor een diavoorstelling in de Stadsharmoniezaal in mijn woonplaats. ‘Ik was benieuwd. Ik had nog nooit een dia gezien. Een openbaring was deze avond. De toen beroemde Walter Benser uit Duitsland vertoonde niet alleen de schitterendste dia’s, maar gaf er vooral heel veel uitleg en fototips bij.’

De derde ‘oppepper’ voor Karel was meteen de belangrijkste en invloedrijkste van alle drie. Gedurende enige tijd kreeg hij privéles van de Nederlandse fotograaf Wim Noordhoek, in de zestiger en zeventiger jaren van de vorige eeuw zeer bekend in ons land. ‘Hij zag kennelijk wat in mijn fotografie. En met scherpe, keiharde kritieken heeft hij mij heel veel geleerd.’

Het is wellicht niet vreemd dat hij vervolgens ‘net als zijn leermeester’ ging fotograferen, onder dezelfde omstandigheden, met gelijksoortige apparatuur. ‘Echt imiteren deed ik niet, had ik ook niet gekund, daarvoor was hij te geniaal.’ Karel heeft in het begin jaren lang uitsluitend landschappen gefotografeerd, met dia’s. Vervolgens ging hij architectuur doen, ook op dia, en vergrootte deze zelf. Daarna, vanaf 1990, heeft hij consequent dezelfde doelgerichtheid gehad: ‘verstedelijkte landschappen, ‘natuur’ met ‘cultuur’, vaak gefotografeerd in de periferie van steden en dorpen’. Vijf jaar lang in zwartwit, tot 1995. Toen vond hij, omdat hij slechts de ‘werkelijkheid’ wilde laten zien, dat kleur beter was. En sinds 1995, tot nog steeds, werkt hij in kleur. Hij gebruikt geen eigen doka meer, alles wordt nu gedaan in een fotocentrale. Karel voegt hier nog glimlachend aan toe ‘dit wat ik nu heb genoemd, noem ik altijd mijn ‘serieuze’ fotografie. Soms doe ik namelijk ook mensen, als een soort ontspanning’.

New Topographics

In zowel het buitenland als in Nederland zijn er niet veel fotografen die dit onderwerp uitwerken. De ‘stroming’ is in Amerika begonnen als de ‘new topographics’. Fotografen die tot het inzicht kwamen dat landschappen niet uitsluitend esthetisch gefotografeerd móésten worden, maar ook gewoon realistisch: dus ook de ‘lelijke’ dingen. Bijvoorbeeld palen en draden langs wegen. Amateurfotografen proberen daar dan toch vaak nog een mooi esthetisch beeld van te maken. Volgens Karel: ‘Zo sterk dat, als iets in werkelijkheid gewoon lelijk is, men desondanks op esthetische wijze het beeld invult en componeert.’

Het inzicht van die New Topographics waaide over naar Europa, en heeft hier, met name in Duitsland, Frankrijk en Nederland, enkele navolgers gekregen. In Nederland is Theo Baart een van de bekenden. Karel heeft zelf tot nu toe kleine en heel uitgebreide series gemaakt, zoals de omgeving van steenkoolmijnstortbergen in de Borinage en ten zuidwesten daarvan; de Belgische kust in de winter; ‘sport uit beeld’, een serie met stukjes sportveld zonder mensen, en de laatste jaren een serie van de ‘Leidsche Rijn Utrecht, waar mensen plezierig wonen’; ‘Dan liever de lucht in’, een serie rondom Nederlandse crematoria (er zijn er reeds zo’n vijftig in ons land ...), en de serie ‘En de natuur is zo mooi, Nederlandse landschappen’.

Desolaatheid en cynisme

Volgens Karel is geen mens uniek, dus een fotograaf ook niet. Karel vertelt: ‘Wel is het zo dat, zo zeggen anderen, mijn werk gekenmerkt wordt door desolaatheid, vaak weinig in beeld toont, consequentheid in benadering en uitwerking, en dikwijls sterke composities. En het ontbreken van licht en schaduw, want nog steeds kan ik alleen maar werken zonder zon, met egaal grijze luchten, met diffuus licht dus, zodat nooit ergens een accent wordt gelegd, waardoor alles in beeld in gelijke mate de aandacht krijgt.’

Zijn werk wordt regelmatig getypeerd als cynisch. ‘Tja, neem als voorbeeld de crematoria-terreinen. Als ik al die ‘toestanden’ daar zie, met veel prullaria, kitsch, en alles bij elkaar, dan voel ik me als een vis in het water, dan moet ik dat alles ‘meenemen’ in foto’s. En dan verwonder ik me weer over de mens. Ik denk dat ik mijn verwondering over de mensheid fotografeer. En dan zal dat wel eens cynisch zijn. Neem de Nederlandse natuur. Al jaren hebben hoe langer hoe meer mensen het over natuur, milieu, enzovoort.Dan trek ik door ons land, en dan kijk ik naar die natuur. Dan zie ik dat die natuur helemaal niet meer altijd ‘natuur’ is. Al jaren ondergaat die natuur in ons land een gigantische menselijke beïnvloeding. En dat maakt het er allemaal niet ‘mooier’ op. Maar wat is ‘mooi’ of ‘lelijk’? Al lang gebruik ik deze woorden niet meer. Ik registreer slechts kritisch, cynisch voor mijn part, hoe wij met onze natuur omgaan. Dus met al die menselijke ‘elementen’ die ik overal in de ‘natuur’ aantref.’

Beeld en emotie

Karel Maat gaat geregeld van huis om te fotograferen. ‘Ik fotografeer altijd alleen. Nooit maar eventjes, bijvoorbeeld een paar uur. Altijd of een hele dag (vanuit huis vertrokken), of tijdens een fotoreis, van een paar dagen of soms meer dan een week. Het enige wat ik dan doe is de hele dag alleen maar gericht zijn op het zien van beelden. Soms heb ik al beelden in mijn hoofd, die ik dan alleen maar hoef tegen te komen. Of dit emotioneel is? Ja, zonder meer. Aan het eind van de middag, na uren gewerkt te hebben, ben ik dan ook ‘leeg’, en zal geen goede foto meer kunnen maken; de volgende dag gaat het, geweldig is dat, weer vanzelf.’

‘Wie fotografeert toont een ander alleen maar iets visueels. Maar de fotograaf heeft wel eens tijdens het maken van een foto méér zintuiglijke ervaringen: een zoele wind in het voorjaar, heerlijke geuren, vogelgezang. En soms een ‘sociale’ ervaring, die je altijd bijblijft. Zo had ik een keer mijn statief neergezet om een foto te maken, ergens in een Noord-Frans stadje in een triest voormalig industriegebied, en het regende. Dus wachtte ik onder een afdakje. Er kwam een meisje aan van een jaar of twaalf. Het kind begon meteen tegen me te praten. Ze bleek verstandelijk gehandicapt te zijn en bleef maar praten. Ineens ging ze weer weg. Toen was het ook droog. Ik maakte de foto. Op die foto staat dat meisje niet (het was een architectuurfoto). Maar als ik zelf die foto zie, beleef ik alles opnieuw.’ © 2007 - 2008 Marileen, gepubliceerd in Kunst (Kunst en Cultuur) op 15-02-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Marileen is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Paul Huf, een prachtige carrière als fotograaf: Paul Huf is één van de bekendste fotografen van Nederland. Hij overleed, in 2002, op 77-jarige leeftijd. Hij heeft ongeveer 350.000 foto’s gemaakt; portretten,…
• Geld verdienen met fotograferen: Fotograferen is een populaire hobby. Zeker met de mogelijkheden die de digitale camera en de fotobewerkingsprogramma’s tegenwoordig bieden, groeit het aantal mensen dat zich…
• Fotograaf: speel met diafragma, sluitertijd en ISO-waarde !: Fotocamera's zorgen zelf voor een juiste belichting, maar u kunt daar ook mee spelen. Door diafragma of sluitertijd aan te passen krijgt u een hee…
• De eerste foto's: Met onze huidige digitale fotografie staan we niet meer stil bij het moeizame proces dat tot deze prestaties van het menselijk vernuft hebben geleid. Toch was niets mogelijk geweest zonder…
• Hoe wordt je fotograaf?: Iedereen die foto’s neemt en dit als zijn beroep beschouwd mag zichzelf fotograaf noemen. Hetzelfde geldt ook voor vakken als schrijver, kunstenaar, acteur, journalist, columnist, di…