(Flevo) Land Art: ruimte voor landschapskunst

Waarom kreeg Land Art vooral in de Verenigde Staten en Nederland de ruimte? De landschappelijke verschillen tussen beide zijn immers behoorlijk. Dit artikel gaat in op de ontstaansgeschiedenis van Land Art, de achterliggende gedachte en de sprong naar onze jongste polder. Een aantal vervolgartikelen geeft informatie over de Land Artprojecten in Flevoland rond Almere, Zeewolde en Lelystad.

Achtergrond van Land Art

Rond 1970 begon een aantal kunstenaars de begrensde ruimte van het atelier of het museum te verruilen voor de onbegrensde buitenruimte. Sommigen zetten zelfs bulldozers en graafmachines in om hun sporen na te laten in de uitgestrekte natuur van het Amerikaanse Westen. Hun kunstzinnige bewerking van het landschap werd al gauw bekend onder de naam Land Art, ontstaan vanuit de Pop Art, de Minimal Art, Conceptual Art en de Arte Povera; kunstvormen waarbij de kunstenaars zich verzetten tegen de opvatting van kunst als consumptiegoed.

Vanwege zijn enorme afmeting en ligging ver van de bewoonde wereld kon Land Art moeilijk geëxposeerd worden in een galerie of museum en was ook verkoop ervan niet mogelijk. Toch lukte het niet helemaal de cirkel van consumeerbare kunst te doorbreken; kunstenaars willen immers wel hun werk aan de wereld tonen. Bovendien is landschapskunst meer dan alleen een concept; juist vanwege het grote formaat is landschapskunst aan de ene kant nadrukkelijker aanwezig dan elke andere kunstuiting; aan de andere kant kunnen sommige projecten snel vergaan door het gebruik van natuurlijke materialen. Omdat zelfs de sporen ervan op den duur verdwijnen, zijn foto’s en dergelijke de enige tastbare, resterende bewijzen. Daarom ontstond er – tegen de uitgangspunten in – een handel in schetsen, foto’s en landkaarten van de landschapskunst en werden delen ervan toch in musea tentoongesteld; vaak de enige manier om het publiek met Land Art kennis te laten maken.

Wat is Land Art?

Land Art of Landschapskunst is de algemene benaming voor ingrepen in of toevoegingen aan het bestaande landschap door kunstenaars. Het kunstwerk is een reactie op de natuurlijke omgeving, met een duidelijke inbreng van de kunstenaar. Land Art hoeft niet zonder meer aan te sluiten bij de al aanwezige landschapsstructuren. Het landschap zorgt voor de inspiratie en krijgt door de bemoeienis van de kunstenaar extra waarde. Hoewel de traditionele vorm van Land Art uitsluitend natuurlijke materialen worden gebruikt, kan vandaag de dag ook worden gekozen voor het gebruik van bijvoorbeeld asfalt, beton of metaal. Land Art heeft raakvlakken met de oeroude steencirkels zoals van Stonehenge, de piramides van Gizeh, precolumbiaanse tempels en Japanse zentuinen. Bekende internationale beoefenaars van Land Art zijn Richard Long, Robert Smithson, Richard Serra en het duo Christo en Jeanne-Claude.

Uitingen van Land Art of Landschapskunst komen vooral voor in de Verenigde Staten en in Nederland. Beide waren in de ontstaansperiode vooruitstrevend op kunstgebied. De Verenigde Staten hebben daarbij het voordeel over uitgestrekte, lege gebieden te beschikken, en een wat lossere regelgeving voor de invulling ervan. Nederland heeft het voordeel van een verleden vol ingrepen in het landschap, gezien de inpoldering en de ruilverkaveling. Een kennismaking met Land Art is een bijzondere ervaring, dus er valt wel iets te zeggen voor bereikbaarheid van het kunstwerk. In dat opzicht zijn de Land Art-projecten in Flevoland heel wat toegankelijker dan hun tegenhangers in de Verenigde Staten.

Land Art of Landschapskunst in Flevoland

Vanaf 1977 zijn internationale kunstenaars uitgenodigd om projecten te verwezenlijken in het nieuwe polderlandschap van Flevoland. Inmiddels zijn er zes belangrijke, internationaal erkende Land Art-projecten in Flevoland: twee rond Almere, twee bij Zeewolde en twee in Lelystad. Er is geen andere plek in de wereld met zoveel Land Art-projecten bij elkaar.

Natuurlijk zijn er buiten de genoemde landschapskunstwerken meer kunstwerken in de Flevolandse openbare ruimte, waarvan een groot deel in relatie tot de omgeving staat. Ze worden echter niet of gedeeltelijk tot de landschapskunst gerekend, omdat de kunstenaar bij het maken van het ontwerp niet specifiek rekening heeft gehouden met het omringende landschap.

Meer informatie over Flevolandse Land Art is te lezen in de special:

• Flevolandschapskunst.

Lees verder

• Land Art in de Flevopolder: Almere en Lelystad
• Land Art in de Flevopolder: rondom Zeewolde