Cool: kunst in de IJstijd

Halverwege de IJstijd verdrong de uit Afrika afkomstige Homo sapiens sapiens de Europese Neanderthaler. De uitgestrekte toendra’s en steppen werden bevolkt door onder meer rendieren, mammoeten en wolharige neushoorns; zij vormden een jachtprooi voor onze voorouders, die niet alleen vaardige jagers en vervaardigers van jachtgerei waren, maar zich ook als eersten aan het maken van beeldende kunst en muziek waagden.

Moderne Homo sapiens

Europa was destijds nog voor een groot deel bedekt met gletsjerijs en de gemiddelde jaartemperatuur lag zeker tien graden lager dan nu. Toen de Homo sapiens zo’n 40.000 jaar geleden vanuit het Midden-Oosten de grenzen van zijn leefgebied verlegde naar Europa, nam hij zijn ‘moderne’ leefwijze mee. Zijn opkomst valt samen met de oudst bekende kunstuitingen in Afrika en Europa, al zijn die vooralsnog met tal van onduidelijkheden omgeven. Wetenschappers zijn er in elk geval van overtuigd dat hun ontdekkingen meer omvatten dan opgegraven gebruiksvoorwerpen; zij kennen er tevens een kunstzinnig betekenis toe.

In de tweede helft van 2009 vonden onderzoekers verschillende nieuwe bewijzen voor de kunstzin van onze voorouder; de vondsten stammen uit het Midden- en Jong-Paleolithicum. Okerblokjes met lijnstructuren, Venusbeeldjes, gekleurde kledingvezels en benen fluiten getuigen van modern kunstzinnig gedrag, dat verder ging dan de directe noodzaak om te overleven.
Vermoed wordt dat ook de Neanderthalers uit het Midden-Paleolithicum (ca. 300.000 - 35.000 v. Chr.), die West-Europa en de kusten van de Middellandse Zee bewoonden, al over enige vormen van kunst beschikten, al vormen de opgegraven objecten nog geen overtuigend bewijs hiervoor.

Lijnenspel in oker

De oudste kunstzinnige vondst wordt gevormd door dertien bekraste stukjes rode oker. Ze werden in 2009 gevonden in de Blombosgrot in Zuid-Afrika (ca. 300 km ten oosten van Kaapstad) en zijn ongeveer honderdduizend tot zeventigduizend jaar oud, dus ook afkomstig uit het Midden-Paleolithicum. De in de okerblokjes gekraste lijnen vormen vier verschillende abstracte patronen; misschien niet eens echt mooi, maar wel bijzonder. Het betreft hier immers wellicht de eerste – bewust gemaakte – abstracte en symbolische kunstuiting ooit.

Met welk doel de lijnen gemaakt zijn, blijft vooralsnog onduidelijk. Misschien hebben ze model gestaan voor de patronen waarmee andere voorwerpen versierd werden. Zo kunnen de patronen als tekenvoorbeeld voor diverse andere voorwerpen gediend hebben, bijvoorbeeld voor het maken en versieren van kleding.
Rode en gele oker zijn pigmenten die al sinds de prehistorie gebruikt worden om kleding en het menselijk lichaam mee te kleuren, of om schilderingen mee te maken. Oker wordt gewonnen uit aarde en tot poeder vermalen om als pigment te worden gebruikt.

In oktober 2011 werd bekend dat in de Blombosgrot twee schelpen zijn gevonden met een rood-geelachtig vloeistofmengsel, samengesteld uit onder andere oker. Het zou gaan om een soort verf, misschien gebruikt om dierenhuiden mee te beschilderen. Een bot fungeerde vermoedelijk als schildersgereedschap. Opmerkelijk is dat de vindplaats louter diende als werkplaats, dus als atelier uit de Steentijd.

De Blombosgrot is overigens een vindplaats die meer kunstzinnige archeologische informatie oplevert. Zo werden er ook uit schelpen gemaakte kettingen gevonden.

Kleurige kleding

Wetenschappers vermoedden al geruime tijd dat de oermens al lang geleden kleding begon te dragen. Toen voorouders van de mens hun harige vacht verloren, was het immers veel te koud op aarde om zonder beschermende kleding te overleven. Het enige bewijs dat hier echter voor gevonden werd, waren draadafdrukken in klei van 25.000 terug (gevonden in Tsjechië) en een ongeveer 16.000 jaar oude benen naald uit Frankrijk. Beide vondsten werden in verband gebracht met het naaien van kleding.

Archeologische vezelvondsten uit 2009 in de Dzudzuana-grot in Georgië laten niet alleen zien dat de mens ongeveer 35.000 jaar geleden al in staat was kleding te maken, maar zelfs om die kleding een kleur te geven. De gevonden vezels leveren het oudste bewijs dat onze voorouders garen gebruikten, en dat ze in staat waren dat garen te verven. Ze gebruikten het om bontvellen, die ze met hun gereedschappen bewerkten, aan elkaar te naaien en misschien te verven.
De 99 geverfde vezels die onderzoekers aantroffen waren niet alleen zwart en grijs gekleurd, maar ook roze en turquoise; tevens troffen ze wat geverfde steenbokharen aan en 31 gedraaide vlasvezels. Overigens zijn die vezels met het blote oog niet waar te nemen; de langste meet maar net iets meer dan een tiende millimeter. De ontdekking ervan was dan ook een toevalstreffer bij het microscopisch onderzoek van kleimonsters.

Venusbeeldjes

Vóór de ontdekking van de okerblokjes waren in Duitsland opgegraven beeldjes de oudst bekende uitingen van kunst, ontstaan in het Jong Paleolithicum tijdens het West-Europese Aurignacien. De gereedschappen van de Homo sapiens bleken niet alleen uitstekend dienst te doen bij de jacht, maar ook geschikt voor het maken van kunstzinnige voorwerpen, zoals hangers gesneden uit been en fluiten gesneden uit ivoor.

Een voorbeeld hiervan zijn de zogenoemde Venusbeeldjes, kleine vrouwfiguurtjes met sterk uitvergrote geslachtskenmerken. Sommige onderzoekers menen dat het om vruchtbaarheidsbeeldjes gaat, anderen zijn weer een andere mening toegedaan. Het meest recent opgegraven Venusfiguurtje is afkomstig uit de Hohle Fels-grot in de Duitse regio Schwaben in Zuidwest-Duitsland. (Meer hierover is te vinden in het artikel De ‘Venus van Hohle Fels’: een vondst van formaat).

Löwenmensch

De streek blijkt de vindplaats van veel meer archeologische schatten te zijn. Elf verschillende ivoren diersculpturen, veel ervan meten niet meer dan 3,5 cm, zijn er inmiddels aangetroffen: mammoeten, wilde paarden, holenberen.
Een van de fraaiste exemplaren is de ‘Leeuwenmens’. Het betreft een beeldje van een mannelijke figuur met dierenkop van maar liefst 28 cm lengte, opgegraven in de nabijgelegen Vogelherd-grot. Blijkbaar kende de streek in het Aurignacien van 35.000 jaar geleden een concentratie aan nederzettingen van de Homo sapiens.

Muziek: fluiten

De buurt is niet alleen een vindplaats van kunstvoorwerpen, maar ook van muziekinstrumenten. Met de vondst van drie fluiten lijkt ook muziek zo’n 35.000 jaar geleden al een rol in het bestaan van de oermens te spelen. In beide genoemde grotten zijn fluiten gevonden die afkomstig zijn uit het Aurignacien.
Een fluit lag zelfs vlakbij het beeldje van de Venus van Hohle Fels, niet in zijn geheel, maar gebroken in twaalf stukken. Dit exemplaar van nog slechts 21,8 cm lang en is, met een doorsnee van 8 mm, gemaakt van het bot van een vale gier. Gezien de lengte van het gebruikte bot kan de fluit maximaal 34 cm gemeten hebben, en telde het instrument misschien wel meer dan de vijf gaten die nu over zijn. De fragmenten van de andere gevonden exemplaren zijn gemaakt van mammoetivoor.

Voor het maken van een ivoren fluit zijn heel wat vaardigheid en techniek vereist. Eerst werden twee helften gesneden, die met touw samengebonden werden. De onvermijdelijke naden die dan ontstaan, dienden vervolgens met een of ander materiaal, misschien dierlijk vet, ingesmeerd te worden om ze luchtdicht te maken. Daarna moesten er nog gaten worden geboord en een inkeping worden gemaakt om doorheen te blazen.

Schilderingen

Naast de meest recente vondsten zijn er de al langer bekende grot- of rotsschilderingen, die eveneens getuigen van het gedachtegoed van de ‘moderne mens’ zo’n 40.000 – 35.000 jaar geleden. Het waren jagers-verzamelaars die in grotten of overdekte schuilplaatsen woonden en er hun schilderingen, tekeningen of reliëfs aanbrachten. Hierbij werden vaak dier- of mensfiguren afgebeeld, maar ook symbolen.

In Europa, waar ongeveer tweehonderd grotten en schuilplaatsen met prehistorische kunst bekend zijn, werden vooral diersoorten als bizons of wisenten en paarden, maar ook gevaarlijke dieren zoals leeuwen, beren en wolharige neushoorns afgebeeld; in Afrika waren dat olifanten en giraffen. Op beide continenten tekende of schilderde men ook mythologische wezens, waaronder figuren die half mens en half dier waren.
Sommige beeltenissen springen direct in het oog, andere zijn aan het oog onttrokken; in de donkere spelonken konden ze slechts bij het licht van een vlam aanschouwd worden tijdens een spirituele of sociale samenkomst en waarover ook tot op heden het fijne nog niet bekend is. Vooral de abstracte symbolen konden alleen door ingewijden worden begrepen.

Ging het nou om kunst of gaat er een andere betekenis achter de afbeeldingen schuil? Zeker is dat ze telkens opnieuw weggeschilderd werden en plaats moesten maken voor nieuwe tekeningen. Misschien was het gewoon om het plezier dat de bedenkers beleefden aan het maken ervan, misschien om succes over de jacht af te roepen, informatie over de routes die het wild aflegde op te slaan of om continuïteit te waarborgen.

Pigment en tekengerei

Meer zekerheid bieden het kleurgebruik en de bijbehorende hulpmiddelen uit het Aurignacien. De gebruikte kleuren waren uit aarde afkomstige rode en gele oker, paars en zwart uit mangaanoxyde en het zwart uit houtskool. De stoffen werden fijngemalen tot poeder en met dierlijk vet vermengd, waarna ze – met de vinger of met een eenvoudige spatel of borstel – op de stenen ondergrond aangebracht. Om lijnen te graveren en kleine voorwerpen te snijden werd gebruik gemaakt van vuurstenen burijnen.

Conclusie

Dit artikel schetst recente ontdekkingen die erop duiden dat de oermens, al eerder dan men vermoedde, doelbewust voorwerpen vervaardigde vanuit een kunstzinnige behoefte in plaats vanuit de noodzaak om te overleven. De moderniteit maakte dus al eerder dan gedacht zijn entree, maar alle nieuwe ontdekkingen ten spijt, bestaat er nog veel onzekerheid over betekenis en gebruik van de door archeologen opgegraven voorwerpen.

Lees verder

• De ‘Venus van Hohle Fels’: een vondst van formaat