Kinderen en kunst: Surrealisme

Surrealisme: droom of werkelijkheid? Dat ontdekken kinderen uit de twee hoogste basisschoolklassen wanneer zij met deze halfgesloten opdracht aan de slag gaan. Zij maken kennis met het werk van de surrealistische kunstschilders Magritte en Dalí en het begrip fotocollage, om vervolgens hun eigen surrealistische kunstwerk te schilderen.

Opdracht en lesdoel

In deze halfgesloten opdracht combineren de leerlingen twee zaken uit de alledaagse werkelijkheid en maken zo hun eigen nieuwe werkelijkheid. Een collage van twee eenvoudige afbeeldingen uit een tijdschrift, tot één geheel samengevoegd op papier geplakt, dient als voorbeeld. De cursisten schilderen dit voorbeeld vervolgens zo natuurgetrouw mogelijk na.

Tijdens de les maken de cursisten kennis met het werk van twee kunstenaars van de surrealistische kunststroming en het begrip fotocollage, waarbij een beroep gedaan wordt op hun waarnemingsvermogen. Hun fantasie wordt gestimuleerd door twee alledaagse zaken op niet-alledaagse wijze met elkaar te combineren. Bij de schilderopdracht is het dan weer zaak zo natuurgetrouw mogelijk te schilderen.

Inleiding op het thema

Is het droom of is het werkelijkheid? Bij het Surrealisme brengen kunstenaars verschillende voorwerpen of gebeurtenissen samen in een ongewone situatie. Ze maken schilderijen van alledaagse voorwerpen op plekken waar je die niet zou verwachten. Enkele van de vreemdste en meest fantastische schilderijen die ooit werden geschilderd, zijn gemaakt door een groepje kunstenaars, die rond 1929 in Parijs gingen samenwerken. Ze noemden zich de Surrealisten.

Het woord sur betekent in het Frans ‘bovenop’ en ‘verder dan’ als het aan het begin van Engelse woorden wordt gebruikt. De kunstenaars bedachten het woord Sur-realisme om hun werk te beschrijven, omdat wat zij schilderden verder ging dan wat iedereen als de normale realiteit / werkelijkheid beschouwde.
In plaats van schilderijen te maken die de echte wereld laten zien, wilden de Surrealisten de wereld van de fantasie – waarin alles mogelijk is – oproepen. Veel van de magische dingen die ze schilderden waren geïnspireerd door hun dromen. De Surrealisten geloofden dat dromen verborgen betekenissen bevatten.

Salvador Dalí

Salvador Dalí was één van die schilders. Hij werd in 1904 geboren in Figueras, in het noorden van Spanje en begon op twaalfjarige leeftijd met tekenlessen. Veel mensen dachten dat hij stapelgek was. Zijn schilderijen zaten zo vol ongewone voorwerpen en denkbeelden, dat ze vaak een wonderlijke of angstige droom leken. Maar Dalí schilderde wat hij zag in zijn geest, en dat deed hij met grote vaardigheid en nauwkeurigheid. In 1929 ging hij in Parijs wonen en werd één van de beroemdste kunstenaars van de groep die de Surrealisten worden genoemd.

Op zijn schilderij Oneindig raadsel uit 1938 kun je een aantal voorwerpen onderscheiden. Maar terwijl je ernaar kijkt, lijken ze te verdwijnen en in iets anders te veranderen. Het valt niet mee om erachter te komen wat dit schilderij moet voorstellen.

René Magritte

De Belgische schilder René Magritte (1898 – 1967) begon, net als Dalí, op twaalfjarige leeftijd met teken- en schilderles. Later volgde hij een vierjarige kunstopleiding in Brussel, waar hij ook woonde. Hij had veel interessante ideeën en zei dat hij zijn gedachten wilde uitdrukken in verf.
Hij vond de wereld een prachtige en geheimzinnige plaats en werd, net als Salvador Dalí, een surrealistische schilder. Maar hij schilderde geen visioenen zoals Dalí, maar meestal alledaagse voorwerpen op een ongewone plaats. Of hij voegde voorwerpen uit de werkelijkheid samen tot composities met een sterk vervreemdend effect.
Maar hoewel hij veel ongewone schilderijen schilderde, leidde hij opzettelijk een saai bestaan. Hij leefde elke dag volgens een vaste indeling en hij vulde zijn huis met heel gewone dingen.

Op het schilderij Het Rijk der Lichten uit 1954 is zo op het eerste gezicht niets bijzonders aan de hand. Vergeleken bij het schilderij van Dalí lijkt het heel normaal en is er niets magisch aan de hand. Of klopt het toch niet helemaal? Is het nou nacht of is het klaarlichte dag? Waardoor lijkt het dag, waarom denken we dat het nacht is?
Dit schilderij is zo misleidend, omdat Magritte de bomen bijna zwart heeft geschilderd, alsof het donker is. Hetzelfde geldt voor het onderste deel van het schilderij. Maar dingen lijken ook donker als er een fel licht achter schijnt, zoals in het bovenste deel van het schilderij.

Op het schilderij Het rode model (1937) zie je duidelijk dat Magritte verschillende gewone, saaie voorwerpen met elkaar combineert, waardoor er een ongewone situatie ontstaat. De schutting en het pad lijken doodnormaal. Op het grind zie je een stukje van een krant, met daarop een foto van een model. Maar kijk goed, er ligt nog meer in het grind.
En dan de voeten die overgaan in laarzen, of is het omgekeerd?

Hetzelfde geldt voor het schilderij De Luisterkamer uit 1958, waar een appel uit de kamer lijkt te barsten. De appel op het schilderij ziet er zo echt uit, dat je er zo een hap uit zou kunnen nemen. Maar omdat hij zo groot is, doet de afbeelding denken aan Alice in Wonderland, en voel je je heel klein.

Aanbieding en instructie van de opdracht

Na de introductie van het Surrealisme kiezen de leerlingen uit folders en tijdschriften twee foto’s met eenvoudige afbeeldingen uit de alledaagse werkelijkheid. (Onderdelen van) deze twee foto’s worden op niet-alledaagse wijze samengevoegd en opgeplakt, waardoor een beeld ontstaat met een eigen nieuwe werkelijkheid, als één nieuwe fotocollage op A4-papier geplakt. De resterende lestijd – of een volgende les – wordt grotendeels gebruikt voor het zo natuurgetrouw mogelijk naschilderen van deze fotocollage op A3-formaat.

Evaluatie

De werkstukken van de leerlingen worden met elkaar besproken, waarbij het surrealistische effect in de collage en het schilderij van belang zijn. Ook het natuurgetrouw naschilderen van de collage wordt beoordeeld. De leerlingen kunnen aangeven hoe zij de opdracht hebben ervaren.