De Sagrada Familia: Gaudi's levenswerk nadert voltooiing

Zondag 7 november j.l. werd de Sagrada Familia, de opvallende kathedraal in Barcelona, naar een ontwerp van de onconventionele Catalaanse architect Antoni Gaudí, door paus Benedictus XVI ingewijd als basiliek. Met de bouw werd al in 1883 begonnen, in een periode waarin traditionele bouwstijlen losgelaten werden. Ondanks dat de kerk nog steeds niet is voltooid wordt het al gebruikt en is het de grootste bezienswaardigheid van Barcelona. Rond 2030 verwacht men de definitieve oplevering.

Opleving van de Catalaanse identiteit

Toen Antoni Gaudí in 1852 in Reus, bij Barcelona, geboren werd, was de provincie Catalonië nog voornamelijk een traditionele, agrarische samenleving. De Industriële Revolutie veranderde niet alleen de sociale structuren als gevolg van nieuwe produktiemethoden, maar ook de behoefte aan een nieuw type gebouwen voor wonen en werken. Stoomtrein en stoomschip deden hun intrede. Dit proces begon in Catalonië weliswaar later dan in andere delen van West-Europa en Noord-Amerika, maar wel veel eerder dan in de rest van Spanje. Ook kunstenaars voelden deze veranderingen. Tegen het eind van de 19e eeuw was de tijd rijp voor nieuwe kunstvormen. De uitvinding van de fotografie en de film stimuleerde dit proces. Jonge architecten bekritiseerden de verslechtering van de woonomstandigheden ten gevolge van de veel te snelle verstedelijking van een groot deel van het platteland. Ze uitten hun bewondering voor de durf en experimenteerdrang van de kathedralenbouwers. In Catalonië groeide ook de culturele profilering van de Catalaanse identiteit met als doel verregaande regionale en politieke onafhankelijkheid van de logge bureaucratie in de hoofdstad Madrid, dat toen nog lang niet zo groot was.

De carrière van Antoni Gaudí

Vader Gaudí was kopersmid en verkocht stukken grond uit het familiebezit om de medicijnstudie van zijn beide zoons, Antoni en Francesc, te kunnen bekostigen. In de werkplaats van zijn vader bestudeerde de jonge Antoni al de vormen van de koperen vaten en destilleerkolven. De plastische bewerking van deze voorwerpen prikkelde zijn fantasie en droeg al vroeg bij tot een bijzonder vermogen zich een voorstelling te maken van driedimensionaliteit. Zijn rustige temperament, bevorderd door vroege reuma-aanvallen, maakte hem tot een scherp waarnemer van de natuur en haar vormenrijkdom in bomen, bloemen en dieren. In zijn schooljaren had hij al interesse in tekenen en architectuur. In 1875 begon hij zijn architectuurstudie die hij in 1879 afrondde met een diploma. Van de jonge architecten werd verwacht dat ze een concrete bijdrage leverden aan de bewustwording van de Catalaanse identiteit. Ze moesten kerken, kloosters en oude paleizen restaureren en de snelle stadsuitbreiding van Barcelona (het bekende schaakbordpatroon) bekronen met monumentale openbare gebouwen. In deze periode keerden enkele rijke emigranten uit Cuba terug naar Catalonië. De belangrijkste onder hen, Eusebi Güell, ontmoette Gaudi aan het begin van zijn carrière. Toen de Wereldtentoonstelling van 1888 Barcelona in de schijnwerpers plaatste had Gaudi dezelfde politieke en sociale idealen als deze rijke ondernemer en investeerder. In datzelfde jaar werd het huis van Güell, Palau Güell, in het oude stadscentrum van Barcelona, naar een ontwerp van Gaudi, feestelijk ingewijd (zie foto boven). Gaudi zat al vrij snel niet verlegen om opdrachten, vooral uit de gegoede burgerij. In tegenstelling tot de meeste gebouwen van Gaudi is dit paleis aan La Rambla vandaag aan de dag te bezichtigen voor bezoekers.

Gaudi's Modernisme in de architectuur

Zijn ideeën over sociale rechtvaardigheid en zijn bescheiden afkomst hadden Gaudi eigenlijk voorbestemd voor coöperatieve projecten in het arbeidersmilieu. Zijn contacten met Güell stortte hem in een avontuur, dat zou uitlopen op een Catalaans Modernisme, geïnspireerd door bewegingen in de kunst als Art Nouveau, Jugendstil en Modern Style. Sinds 1883 had hij bovendien de leiding gekregen over de bouw van La Sagrada Familia ('De Heilige Familie') en had hij contact met de belangrijkste kerkelijke hoogwaardigheidsbekleders van Spanje. Hij onderscheidde zich van zijn collega's door zijn aandacht voor verschijningsvormen in de natuur en geometrische vormen als hulp bij zijn ontwerpen. Gaudi werkte veel in afzondering en meed het mondaine leven. Tussen 1890 en 1914 realiseerde hij de gebouwen en tuinen die deskundigen unaniem als meesterwerken beschouwen: het vrolijke Casa Batlló en het Casa Milà, beide in Barcelona en het Parc Güell, een openbaar park. Ook met enkele projecten buiten Barcelona maakte hij naam. Zijn ontwerpen waren altijd gebaseerd op een driedimensionaal model van gips, hout of draden met gewichten, terwijl doeken de oppervlakte voorstelden. Deze modellen vormden het voornaamste middel voor de uitwerking van zijn ideeën. Hij trad alle esthetische conventies met voeten. Na zijn eerste pogingen kreeg zijn werk steeds complexere vormen, zoals de beroemd geworden bóveda tabicada: een gewelfd dak van elkaar overlappende tegels. Desondanks gebruikte hij veel traditionele materialen, vooral bakstenen en specie.

Gaudi's levenswerk: La Sagrada Familia

Gaudi's rol als hoofd van de bouwplaats van La Sagrada Familia zette hem ertoe alle artistieke en bouwtechnische aspecten van de kerkelijke architectuur te benutten. Hij wist al vanaf het begin van de bouw dat de spoedige voltooiing ervan hem weinig kon schelen, als hij zijn fantasie er maar op los kon laten. Met het eerste geld dat Gaudi ontving bouwde hij niet, zoals gebruikelijk, laag voor laag, beginnend bij het fundament, maar hij liet de Façade van de Geboorte in zijn geheel verrijzen. Zo liet hij de mensen meedelen in zijn ideeën. De economische crisis in 1914 dwong hem zijn werk te onderbreken. La Sagrada Familia is een boetekerk. Dat betekent dat de kerk louter gefinancierd mag worden uit particulier geld: aalmoezen, giften en erfenissen. Ook de toegangskaartjes vallen hieronder. In de laatste jaren van zijn leven weigerde Gaudi andere opdrachten, koos hij voor een teruggetrokken bestaan in zijn atelier bij de bouwplaats om met behulp van tekeningen en gipsmodellen de continuïteit van de bouw zeker te stellen; de voltooiing van de kathedraal voorzag hij pas over 200 jaar! Antoni Gaudi overleed op 10 juni 1926, drie dagen nadat hij op 74-jarige leeftijd door een tram was aangereden. Talloze Catalanen bewezen hun allergrootste architect de laatste eer. De bouw van de kerk werd voortgezet door zijn medewerker Francesc Quintana. Ook tijdens en na de Spaanse Burgeroorlog in 1938 heeft de bouw een tijdlang stilgelegen en werden de crypte waarin Gaudi begraven ligt en zijn werkplaats vernield en in brand gestoken.

De bouwvorderingen en inwijding als basiliek

Tien jaar geleden was de Sagrada Familia nog een tochtige bouwput. Vooral de laatste jaren is de bouw erg opgeschoten met de overkapping van middenschip en dwarsschip en de booggewelven over de apsis. Sindsdien wordt de kathedraal ook gebruikt voor erediensten. Dat de kerk, ruim 100 jaar na de eerste steen, nog steeds niet af is, deert de paar miljoen toeristen die de belangrijkste trekpleister van Barcelona per jaar bezoeken niet. Ze wringen zich in allerlei bochten om het hele bouwwerk met de grote gele hijskranen op de foto te krijgen. De capaciteit van de kerk is 8000 mensen en 1200 koorleden. De belangrijkste bouwfase moet nog beginnen. Tot nu toe telt de kerk 8 torens. Het worden er uiteindelijk 18 met als hoogste de toren van Jezus Christus in het hart van het kruis van het gebouw (zie afbeelding links). Deze wordt 170 m hoog, even hoog als de Montjuich, Barcelona's hoogste heuvel. De prognose omtrent de voltooiing is rond 2030 als de bouw van de hoofdingang, waarvan de fundamenten er al liggen, de Façade van de Glorie, is afgerond. Nu nog wordt de Façade van de Geboorte, de enige gevel die door Gaudi zelf bij leven is gemaakt, als voorkant gebruikt. Hierin is de geboorte van Jezus op sprookjesachtige wijze in steen verbeeld. Toch is de lange bouwtijd ook weer niet zo uitzonderlijk. De Sint Pieter in Rome werd in 120 jaar gebouwd, de Notre Dame in Parijs in 182 jaar en over de bouw van de Keulse Dom deed men maar liefst 632 jaar! Zondag 7 november 2010 werd de kathedraal tijdens zijn bezoek aan Spanje officieel door paus Benedictus XVI ingewijd als basiliek, een eretitel die alleen de hoogste leider van de Rooms-Katholieke kerk mag verlenen. De kerk heet nu officieel La Basílica y Templo Expiatorio de la Sagrada Familia (Basiliek en Boetekerk van de Heilige Familie).