Aziatische invloed in Hollandse pronkpoppenhuizen

In de 17de en 18de eeuw was de invloed vanuit Azië in Holland zeer groot. Rijke kooplieden decoreerden graag hun huis met porselein, sits, oosterse tapijten en lakkabinetten. Deze invloed was zelfs zo groot dat de rijke vrouwen in hun poppenkabinetten Aziatische producten in miniatuur lieten uitvoeren en hun poppenhuis ermee inrichtten. Zij lieten hiermee hun welvarendheid zien en ontwikkelden het type pronkpoppenhuis, dat gelijk kan worden gesteld aan een waar kunstobject.

Geschiedenis van het poppenhuis

Poppenhuizen worden al gemaakt sinds de Egyptische tijd van de farao's. In 5000 jaar oude graven zijn objecten in miniatuur gevonden die refereren aan de dagelijkse gebruiksvoorwerpen uit die tijd.

In Europa ontstonden de vroegste poppenhuizen in de 16de eeuw. Albrecht von Beiren liet voor zijn dochter een poppenhuis bouwen. Het was niet bedoeld als speelgoed, maar de dochter kon ermee leren hoe zij een goede huisvrouw moest zijn. Het poppenhuis weerspiegelt een ideaal huishouden, het dagelijks leven in miniatuur. Het waren kostbare objecten met een speciale functie. Ze waren er niet alleen om de dochter over het goede huishouden te leren, maar ook om te pronken als een kunstkabinet. De poppenhuizen uit de Nederlanden van de 17de eeuw zijn volwaardige meubelstukken door de fraaie kasten waarin ze zijn opgesteld. Alle kleine spulletjes die erin te vinden zijn, zijn door kunstenaars en ambachtslieden ontworpen. Ze zijn zeer kostbaar en worden gezien als kleine kunstwerken op zich. De poppenhuizen werden alleen door zeer rijke families ontworpen en laten dus ook alleen het ideale huishouden van de gegoede burgerij zien. Daarmee zijn de poppenhuizen ook een goede bron voor hoe echte huishoudens er in die tijd uit moeten hebben gezien. Het is niet zo dat ze de werkelijkheid volledig naar waarheid nabootsen, maar ze zijn een voorbeeld voor hoe het wel zou moeten zijn. Aangezien de poppenhuizen een goede bron kunnen zijn voor hoe het in het echte leven eraan toeging kan er worden gekeken naar wat er allemaal in het poppenhuis werd opgesteld. Kleine details geven een toevoeging aan de luxe van het poppenhuis. Wat in veel van de poppenhuizen te vinden is, is porselein. Sommige poppenhuizen hebben zelfs een volledige porseleinkamer. Ook andere Aziatische elementen zijn terug te vinden in de poppenhuizen.

De miniatuur porseleinen vaasjes, borden en kannen kwamen al in de vroege 17de eeuw naar Holland via China en Japan. Ze werden meegebracht door de VOC en waren daar waarschijnlijk in opdracht besteld. Echt porselein was zeer kostbaar en vaak werd voor de poppenhuizen ook gebruik gemaakt van blauw beschilderd melkglas om porselein te imiteren.

Aziatische objecten in de poppenhuizen.

Porselein is dus een van de oosterse objecten die in de poppenhuizen te vinden zijn. In het poppenhuis van Sara Rothé, gemaakt in 1743 in Amsterdam, is zelfs een volledige porseleinkamer te vinden. Ze had uit een ouder poppenhuis van Cornelia van der Gon een klein porseleinkabinet en heeft dat in haar poppenhuis als nis ingebouwd in de achterwand.

De porseleinkamer is de kamer op de tweede verdieping, rechts. De rest van het poppenhuis is ook gevuld met porselein en sommige kamers hebben geschilderde oosterse vloerkleden. De muziekkamer van het huis is behangen met een imitatie van goudleer, een stof dat uit Japan afkomstig was. In het huis staan ook twee theetafels, waarvan er één lakwerk imiteert. Sara heeft nog een tweede poppenhuis, gemaakt tussen 1743 en 1751. In dit huis zijn drie vloeren beschilderd als een oosters tapijt en er staan weer vele porseleinen objecten in de kamers. Zo zijn er in de muziekkamer twee grote vazen met Chinese figuren erop en in de eetzaal is een console te vinden die gemaakt lijkt te zijn voor het porselein wat erin gezet is.

In dit huis is ook een kamerscherm te vinden, dat waarschijnlijk echt uit Japan afkomstig is. Het kamerscherm lijkt iets te groot voor het huis en heeft in Japan waarschijnlijk gefunctioneerd voor de poppenspelen daar.

Het poppenhuis van Petronella Oortman werd gemaakt tussen 1686 en 1705. Het laat in de kinderkamer een aparte invulling zien van voorzetramen, houten frames met zijden bespannen die voor de buitenramen konden worden geplaatst. Ze zijn in dit huis beschilderd met 'Chinese taferelen'. In de 'pronkkeuken' van het huis zijn ook nog vier van dit soort voorzetramen te vinden. De pronkkeuken is mede dankzij die ramen de meest 'oosterse' kamer. De keuken was bedoelt om met het gezin en gasten te zitten en moest een luxe uitstraling hebben. Dat is in dit poppenhuis gedaan door een kast zo breed als de achterwand, die gevuld is met porselein. Op de schouw en eronder staan ook nog porseleinen potten en er hangt een papegaaienkooi in de keuken. Dit alles geeft het een zeer oosters uiterlijk.

In 1676 liet Petronella Dunois een poppenhuis bouwen. In dit huis staat de stof sits, een Indiase stof die met de V.O.C. meekwam naar Holland. Deze handbeschilderde stof werd zeer populair en dat is in dit poppenhuis terug te zien. De kraamkamer is er volledig mee behangen en ook het ledikant heeft een gordijn van dezelfde stof.

Er is ook nog een setje porseleinen dekselpotten aanwezig, besteld uit Meissen, Duitsland. In dit huis staat ook een kamerscherm, iets kleiner dan het scherm van Sara. Dit scherm is misschien een kopie van een Japans exemplaar, maar kan ook origineel zijn.In de zaal van het huis (de beste kamer) staat een setje porselein dat Petronella ook heeft besteld in Meissen. Dit setje is zeer zorgvuldig in miniatuur uitgevoerd en is zeer kostbaar.

Petronella de la Court heeft een poppenhuis laten vullen met miniaturen van werkelijke objecten uit haar eigen woonhuis. Daarmee wordt dit poppenhuis een betrouwbare bron voor historisch onderzoek. Dit huis kent als oosters product als enige porselein. Het is geconcentreerd in de kraamkamer, waar het midden op de tafel is uitgestald. In de kunstkamer is ook porselein te vinden in de kast met glazen deuren en op de schouw. In de bovenste kamer, waar een doktersbezoek wordt uitgebeeld, staat ook porselein op de tafel. Dit poppenhuis lijkt in mindere mate oosters en dit kan te maken hebben met het feit dat Petronella het huis naar haar werkelijke huis heeft willen nabootsen. Dit zou kunnen betekenen dat de andere poppenhuizen de werkelijkheid mooier maken dan ze was en het product porselein gebruiken om de luxe van het poppenhuis en hun rijkdom te vergroten, maar daar is geen zekerheid over.

Uit deze vijf voorbeelden blijkt dat porselein en andere Aziatische elementen en producten graag geziene voorwerpen waren in de 17de en 18de eeuw. Of er daadwerkelijk zoveel porselein aanwezig was in de woonhuizen van de kooplieden kan niet met zekerheid worden nagegaan aan de hand van de poppenhuizen. Daarvoor zijn er meer bronnen nodig, zoals schilderijen en boedelinventarissen, maar de poppenhuizen zijn wel een goede aanvulling. Ze laten wel de interieurstijlen uit de tijd zien en daarbij speelde het Aziatische zeker een rol.