Geschiedenis van de schilderkunst: Lichteffecten

Een grondig inzicht van de natuur, kwaliteiten en effecten van het licht is onmisbaar voor de kunstenaar, tenminste in de Westerse schilderkunst. In de Oosterse schilderkunst -zelfs waar de zon of de maan een deel van het schilderij vormen- is er zelden een poging gedaan om de lichtbron op het tafereel aan te duiden of schaduwen en lichteffecten te creëren. Rembrandt was een meester in de clair-obscurtechniek, terwijl de impressionisten deze stijl weer verwierpen.

De studie om lichteffecten te creëren

De basisobservatie van wat het licht of de afwezigheid van licht voor een tafereel of een figuur doet lijkt eenvoudig, zelfs duidelijk. Maar de technieken om het weer te geven vereisen grote vaardigheid. De vormen van voorwerpen worden bepaald door het lichteffect, dat veranderlijk is, op die voorwerpen. Dit verschijnsel is door de eeuwen heen een onderwerp van grondige studie en experimenteren voor de schilder geweest. Hij kan de sterkte van het licht in de natuur niet weergeven. Hij kan het slechts interpreteren. Omdat compositie en lijn alleen geen lichteffecten weer kunnen geven, is zijn enige instrument de kleur, en alle kleurwaarden die uit het lichtspel ontstaan zijn afhankelijk van elkaar. De graad van witheid die het licht vertegenwoordigt wijzigt alle andere gebruikte kleuren. De kunstenaar moet alle verzamelde voorwerpen niet alleen afzonderlijk, maar in verhouding tot het geheel waarnemen.

Het gebruik van tinten

Om driedimensionale vormen weer te geven maakt de schilder zijn kleuren lichter of donkerder door verschillende kleurnuances of tinten te gebruiken om een indruk van de massa aan voorwerpen te geven. Om dit met succes te doen moet hij de gekleurde schaduwen bestuderen en de verschillende waarden van elke kleur afzonderlijk door en door kennen. Een geslaagd contrast of tegenstelling van kleuren in lichte schakeringen en juiste proporties brengt harmonie voort en geeft leven aan een schilderij.

Het effect van licht op de omringende kleuren

Kleuren absoberen of reflecteren elementen van het licht dat ze ontvangen. Zo wordt de basiskleur van een voorwerp gewijzigd door het spel van het licht daarop. Een rode auto lijkt donkerder in de schaduw dan in helder zonlicht. Een witte boot die aan de oever afgemeerd ligt zal -tenzij al haar oppervlakken rechtstreeks zonlicht opvangen- inderdaad grijs-groene schaduwen dicht bij de waterlijn hebben door de weerspiegeling van het water. Tenzij dit grijs-groen wordt geschilderd, zal de boot er niet natuurlijk uitzien. Het groen van de boombladeren vraagt om verschillende tinten, afhankelijk van de hoeveelheid licht die er op valt. Alle voorwerpen -waaronder de verf zelf- ondergaan deze kleurwijzigingen door het licht. Daarom geven schilders er vaak de voorkeur aan hun kleuren te mengen en op te brengen bij uit het noorden invallend daglicht dat steeds neutraal blijft door het ontbreken van direct zonlicht.

De clair-obscurtechniek

De samenstelling van de stof van een voorwerp wordt ook onthuld door het lichtspel op de verschillende oppervlakken. Een glimmend oppervlak -glas, spiegel of koperen kandelaar bijvoorbeeld- kaatst het licht terug. Een dof of oneffen oppervlak -rode bakstenen of zwart fluweel- absorbeert in zekere mate het licht. Door een handig gebruik van lichteffecten kan een kunstenaar ons zowel laten zien hoe elk van deze voorwerpen aanvoelt als hoe hij er uitziet. Rembrandt beheerste het spel met licht en donker als geen ander, waarbij hij vaak scherpe contrasten (clair-obscur) neerzette in zijn schilderijen om zijn werk te verlevendigen. Bijvoorbeeld in 'De Man met een Vergulde Helm' (zie afbeelding rechts). Met slechts een zwakke lichtstraal worden alle overbodige achtergronddetails in duisternis gehuld en wordt de aandacht naar de krachtige trekken van het gehelmde hoofd getrokken. De clair-obscurtechniek is ontstaan in de Renaissance om een dramatisch effect te bereiken, waarmee driedimensionale vormen worden geaccentueerd.

Het impressionisme als reactie op clair-obscur

Het impressionisme in de schilderkunst eind 19e eeuw was niet alleen vernieuwend als reactie op het classicisme dat de antieke Grieken en Romeinen als voorbeeld stelde, maar ook stijltechnisch een revolutionaire stroming. Het was een van oorsprong Franse stijl die de belichting probeerde te vangen door een momentopname, een impressie vast te leggen. Dit betekende het opgeven van de oude principes van de nauwkeurige uitwerking van details. Het betekende ook de verwerping van de tegenstelling van licht en donker, het principe van het clair-obscur, waarmee de schilders de vorm hadden uitgedrukt en stemming en gevoel hadden opgeroepen. Het technische basisprincipe dat in het clair-obscur werd toegepast, was dat het licht het helderst lijkt in de duisternis. Bekende impressionisten waren Paul Cézanne, Claude Monet, Édouard Manet en Pierre-Auguste Renoir, waarbij het licht in hun werken tot in de diepste schaduwen lijkt door te dringen, zoals in Renoirs 'Au Moulin de la Galette' uit 1876 (zie afbeelding links)

De mozaïekkunst en het gebrandschilderd glas

Verwant aan de schilderkunst in haar effecten en nauw verbonden met veel van de technieken daarvan zijn de mozaïekkunst en de kunst van het gebrandschilderd glas. De eerste maakt gebruik van de terugkaatsing van het licht door kleine stukjes gekleurd glas, steen, aardewerk of ander materiaal in schilderachtige patronen op een ondoorschijnend oppervlak te bevestigen. De tweede gebruikt de doorstroming van het licht door fragmenten gekleurd glas die omlijst en bijeengehouden worden door loden stroken (zie afbeelding inleiding). Zowel de mozaïek- als de glas-in-lood-kunstenaars maken dus eerder gebruik van het licht dan dat ze effecten daarvan reproduceren. Als gevolg hiervan kan de tint en het karakter van de voorstellingen totaal verschillend zijn op bewolkte en zonnige dagen. De mooiste werken in mozaïek en gebrandschilderd glas bevinden zich in middeleeuwse kerken in Frankrijk, Italië en Griekenland.