Geschiedenis van de schilderkunst: Techniek en materiaal

Kunstenaars gebruiken verschillende methoden om kleur op een vlak aan te brengen met verschillende effecten. Ze kiezen de techniek die het best tegemoet komt aan hun vaardigheden en bedoelingen. Het wezenlijke verschil tussen de verschillende technieken ligt voornamelijk in de verfsoort die wordt gebruikt om de eigenlijke kleuren in poedervorm te binden en ze op het oppervlak van een schilderij aan te brengen.

Tempera en olieverf

Tot aan de ontwikkeling van de schildertechnieken met olieverf in de 15e eeuw was de algemeen gebruikte verfsoort tempera, dat nu nog wordt gebruikt. Het wordt gemaakt door verfstoffen met een oplossing van eiwit en water te mengen en het wordt met een penseel opgebracht. De karakteristieke eigenschap van deze verfsoort is een glanzende ondoorschijnendheid. Het droogt vlug, maar de verf is brozer dan olieverf. Ook is het aan bederf onderhevig, zodat er vaker olie aan werd toegevoegd. Op die manier is waarschijnlijk olieverf uitgevonden en heeft dit vanaf de late middeleeuwen tempera vervangen. Schilderijen gemaakt met tempera hebben de eeuwen wel doorstaan. De olieverf, die de tempera heeft vervangen, heeft een grotere soepelheid. Ze kan dik (impasto) of dun (glaceren) worden opgelegd. Ze kan gemakkelijk worden verwijderd door het oppervlak opnieuw te bewerken en ze bezit een bijzondere warmte. De kleuren kunnen gemengd worden om een groot aantal verschillende schakeringen te verkrijgen. Maar olieverf droogt langzaam. Deze soort verven worden meestal op doek of op een houten paneel opgebracht, maar ze kunnen ook op andere materialen worden gebruikt.

Waterverf

Waterverven worden gebonden met plantaardige harsen. Ze drogen vlug en laten vrijwel geen veranderingen toe, wil de transparante kleur en de spontaniteit waarmee ze zijn opgebracht niet verloren gaan. In Amerika was John Martin (1870-1953), bekend om zijn aquarellen van de kust van Maine en New york, een meester met waterverf. Waterverf geeft een verfijnd kleurpatroon en subtiele kleurschakeringen die bij olieverven vaak verloren gaan. De echte techniek werd pas mogelijk door de ontwikkeling van het gespecialiseerde aquarelpapier in de 18e eeuw. De goedkope fabricage van verfdozen zorgde voor een grote populariteit in het kunstonderwijs. De nieuwe techniek werd vooral een rage in Engeland, waar John Constable (1776-1837) één van de eerste kunstenaars was die zich toelegde op het schilderen van landschappen in deze techniek.

Fresco

Het fresco is een heel oude schildertechniek met in water oplosbare kleuren op grote oppervlakken, gewoonlijk binnenmuren (It. a fresco = vers). Bij het echte frescoschilderen worden de kleuren met een penseel op natte pleisterwerk geschilderd. Deze worden geabsorbeerd en drogen vlug, zodat ze deel uitmaken van het muuroppervlak. Er kunnen maar kleine oppervlakken in één keer worden bewerkt en de schilder moet snel en accuraat werken. Michelangelo (1475-1564), één van de belangrijkste kunstenaars uit de Italiaanse Renaissance, was een meester in deze techniek, die een bloeitijd kende van de 14e tot de 16e eeuw. Beroemd is zijn gewelfschildering van de Sixtijnse kapel in Vaticaanstad, waarvan 'De Schepping' (zie afbeelding rechts) een detail is. De al-secco-techniek (It. a secco = droog), het schilderen op droge pleisterkalk, dringt niet in het oppervlak en heeft de neiging af te schilferen.

Druktechnieken

De etstechniek is een diepdruktechniek en kwam omstreeks 1400 in Europa in opkomst. In de werkplaatsen van de wapensmederijen brachten de smeden met scherpe beitels versieringen in harnassen en wapens aan. De etser tekent met een naald op een metalen plaat, bedekt met een laagje was. Hij doopt de plaat in een zuur dat groeven in het blootgelegde metaal uitbijt. De plaat wordt met inkt ingewreven en dan op een vel papier gedrukt. Het patroon van de inktlijnen op het papier vormt de ets. Bekende etsers waren Albrecht Dürer, Francisco Goya en Rembrandt (zie zelfportret links). Lithografie of steendruk maakt gebruik van het vet in het tekenmateriaal en het vet in de drukinkt. Als ondergrond dient kalksteen. De kunstenaar tekent hierop met vet krijt en bevochtigt het oppervlak. Hij brengt inkt op met een roller, die alleen door de met krijt bedekte plekken wordt opgenomen en drukt papier op het oppervlak. Net als met etsen kunnen met deze techniek meerdere afdrukken gemaakt worden.

Moderne technieken

Pastelkrijt en acrylverf werden respectievelijk eind 19e en begin 20e eeuw populair. Acrylverf is een op verf op waterbasis dat de doorschijnendheid en de eigenschappen van vlug drogen van de waterverven met de voordelen van de dikke plastische olieverf combineert. Het kan met een in water gedoopt penseel in dunne of in dikke lagen, zowel met het penseel als met het paletmes worden opgelegd. Acrylverf kan op vrijwel elk oppervlak worden aangebracht. Pastelkrijt, dat geen geglazuurd effect, maar alleen de oppervlakte licht geeft, heeft weinig bindmiddelen nodig. Pastelkrijtjes worden gebruikt als potloden en het schilderij wordt bestoven met een fixatief opdat de kleuren niet afgeven of vlekken. De Franse impressionistische kunstschilder Edgar Degas (1834-1917) was een meester in deze techniek (zie afbeelding inleiding).