Geschiedenis van de schilderkunst: Het naakt

Het naakt biedt de kunstenaar een gewillige studie van de natuur en een model voor elke natuurlijke vorm. Kennis van de lichaamsbouw en het vermogen een vlotte weergave daarvan te geven zijn onmisbare voorwaarden bij de opleiding van elke serieuze kunstenaar. De Italiaanse beeldhouwer Donatello was in de vroege Renaissance de grondlegger van het naakt in de kunst, maar in de schilderkunst zorgden Leonardo, Michelangelo en Rafaël voor de doorbraak.

Het naakt in de vroege schilderkunst

Het naakt was het grondelement in de Griekse en Romeinse kunst, maar vanaf het begin van het christelijke tijdperk tot de 15e eeuw bleven naaktfiguren in de schilderkunst beperkt tot Adam en Eva, de heiligen en hemelse figuren. Na 1400 werd het naakt opnieuw voor de kunst ontdekt door de beweging van de Renaissance in Italië. Een grondige kennis van het naakt ligt ten grondslag aan de beeldhouwkunst van Donatello (1386-1466), Verracchio (1435-1488), Leonardo da Vinci (1452-1519) en Michelangelo (1475-1564). Onder Italiaanse invloed begonnen de schilders in het Frankrijk van de Renaissance de menselijke figuur te schilderen, vaak in illustraties van de heidense mythologie. Voorbeelden hiervan zijn Eva Prima Pandora van Jean Cousin (1490-1560) en een reeks busteportretten van vrouwen (zie afbeelding rechts). Naarmate de Renaissance zich verbreidde, hernieuwden kunstenaars in andere landen hun studie van het naakt.

Belangrijke Renaissanceschilders van het naakt

Leidende Italiaanse Renaissanceschilders, die belangstelling hadden voor Grieks-Romeinse stijlen, ontleedden menselijke lichamen om de manier waarop spieren werkten en de juiste structuur van het skelet te bestuderen. Zij handelden echter tegen de traditionele eerbied voor de onschendbaarheid van het lichaam na de dood en deze handelwijze was dus controversieel. Uiteindelijk toonde de Kerk zich minder rigide ten opzichte van anatomisch onderzoek. Onder deze kunstenaars bevonden zich Leonardo da Vinci, Michelangelo, en Rafaël. Hun schetsen en berekeningen tonen de uiterste zorgvuldigheid van hun studies. De Duitse Renaissanceschilders toonden eveneens belangstelling voor de voorstelling van het naakt, eerst op de klassieke manier, later in meer persoonlijke stijlen, zoals bijvoorbeeld Albrecht Dürer (zie afbeelding links: Adam en Eva). In Spanje schilderde El Greco naakte mannelijke figuren in vergeestelijkte, langgerekte vormen, die niets aan het classicisme en alles aan vindingrijkheid en ordening te danken hadden.

Het naakt in de volgende eeuwen

Tijdens de volgende drie eeuwen bestudeerden en schilderden kunstenaars in veel Europese landen en sommigen op het Amerikaanse continent het menselijk lichaam. In de 17e eeuw gaf Rembrandt zijn naakten met een zeldzaam naturalisme weer, terwijl zijn tijdgenoot Peter Paul Rubens met een grote virtuositeit het ideaalbeeld van het naakt gebruikte. De Franse kunstschilder Jacques-Louis David (1748-1835), een leidende figuur in het neoclassicisme, en Ingres, een leerling van David, blonken uit in hun behandeling van de zuivere menselijke vorm, zoals door de oude Grieken en Romeinen was nagestreefd.

Moderne ontwikkelingen

De impressionisten Edgar Degas (1834-1917) en Édouard Manet (1832-1883) negeerden het neoclassicisme in hun schilderijen van naakten. Pierre-Auguste Renoir (1841-1919) schilderde zijn vrouwelijke naakten in een lyrische kleur, 'als prachtig fruit', en nam ze vaak in een landschap op. Hij wordt in de eerste plaats als een schilder van de menselijke figuur beschouwd. In de Oosterse kunst zijn geheel naakte figuren betrekkelijk zeldzaam. Het schilderen van het naakt zette zich in de 20e eeuw voort. De Italiaanse schilder Amedeo Modigliani (1884-1920), die in Frankrijk woonde, werd in eerste instantie beïnvloed door Toulouse-Lautrec en later door Paul Cezanne. Hij ontwikkelde zijn geheel eigen stijl en kreeg pas ver na zijn dood erkenning. Hij tekende vrouwenfiguren in lange, soepele lijnen met een grote bevalligheid. Zijn naakten hebben iets wonderlijk melancholisch (zie afbeelding rechts). Picasso, die veel naakten in de traditionele vorrm en stijl heeft geschilderd, begon plotseling mismaakte figuren te schilderen met een explosieve kracht die eerder geestelijke kwellingen en protesten dan fysieke pijn uitdrukte (zie afbeelding inleiding). Zijn naakten hielden op individuen te zijn en werden uitdrukking van de naakte waarheid van de zielestrijd van de mens. Zeer omstreden was de hedendaagse zeer realistische Britse schilder Lucian Freud (kleinzoon van Sigmund Freud, grondlegger van de psychoanalyse), die in 2011 op 88-jarige leeftijd overleed. Hij werd bekend door zijn nietsontziende naaktschilderingen, waarop modellen in al hun onvolkomenheden (spataderen, likdoorns etc.) werden getoond.