Geschiedenis van de schilderkunst: Portretten

Hoewel portretten van individuele personen niet onbekend waren in het oude Egypte en Griekenland, waar ze vooral bij begrafenissen werden gebruikt, waren ze zeldzaam in West-Europa voor de 15e eeuw. Met de Renaissance kwam er een hernieuwde belangstelling voor de mens als individu.

Portretschilders en kunstbeschermers in de Renaissance

Kunstbeschermers en tijdgenoten begonnen in Italië zowel in schilderijen met een religieus thema als in individuele portretten te verschijnen. De figuren van de schenkers van religieuze schilderijen werden daarin opgenomen als helpers bij of toeschouwers van de uitgebeelde scène. Soms werd de schenker in verkleinde vorm op of buiten de rand van het schilderij afgebeeld. Kardinaal Rolin bijvoorbeeld wordt als schenker in biddende houding naast de Maagd Maria, St. Jozef en het Kind Jezus op dezelfde schaal afgebeeld op de voorgrond van de Geboorte uit 1480 van de Meester van Moulins (zie afbeelding rechts). ('Meester van...' is de noodnaam voor een kunstenaar die vaak wordt gebruikt in de middeleeuwen als de echte identiteit niet bekend is) De kardinaal verschijnt ook in een overeenkomstige houding en positie in Madonna en Kind met Kanselier Rolin van Jan van Eyck (1385-1440). Individuele portretten van belangrijke officiële personen en bemiddelde mannen en vrouwen werden steeds vaker besteld.

Vroege portretschilders

De werken van de vroege portretschilders waren vaak van een zeer hoog gehalte. Antonio Pisanello (1397-1455), die zijn onderwerp en profil (van opzij) portretteerde, bleek een zeer scherpzinnig kunstenaar in deze lang niet gemakkelijke manier van schilderen. Jan van Eyck, die de voorkeur gaf aan en face (aangezicht), produceerde één van de eerste huwelijksschilderijen, de Verloving van Giovanni Arnolfini. Het wordt gezien als een hoogtepunt van de psychologische portretkunst. In Italië was Domenica Ghirlandaio (1449-1494) in zijn schilderij van een oude man en zijn kleinzoon waarschijnlijk de eerste kunstenaar die letterlijk 'wratten en al' in een portret schilderde. Eén van de beroemdste portretten is ongetwijfeld Leonardo's Mona Lisa, geschilderd tussen 1500 en 1504, vanwege haar raadselachtige glimlach.

Portretschilders en opdrachtgevers

Zowel in Duitsland en Frankrijk als in Italië en de Nederlanden werd de portretkunst mode. De meeste grote kunstenaars uit verschillende perioden daarna brachten meesterwerken van portretkunst voort en sommige, zoals Anthonie van Dijck (1599-1641) worden specialisten in deze schildervorm. Zowel rijke beschermers uit de middenklasse als de vorstelijke hoven zorgden voor de opdrachten. Sommige schilders kwamen duidelijk in de verleiding om erg hun best te doen om in de smaak te vallen, waarbij ze de poserenden afbeeldden met hun wereldlijke rijkdom, die zo met hun status konden pronken. Hans Holbein de Jonge (1497-1543), een Duitse schilder die aan het Engelse hof verbonden was, maakte honderden portretten van vooraanstaande personen, waarvan slechts een klein deel is bewaard gebleven. Bekend zijn zijn afbeeldingen van koning Hendrik VIII (zie afbeelding links), berucht vanwege zijn executies, waaronder twee van zijn zes vrouwen. Was het portret geslaagd dan werden er tientallen kopieën van gemaakt door de schilder zelf of een assistent. En dat hing weer af van de belangrijkheid van de ontvanger van het portret. In Holland beeldde Rembrandt (1606-1669) gewone mensen uit zonder ze te idealiseren. Hij schrok er niet voor terug om de treurigheid van de menselijke situatie te tonen. Ook schilderde hij een groot aantal zelfportretten in verschillende stadia van zijn leven (zie afbeelding inleiding). Tegen het eind van zijn leven werd hij door armoede en verwaarlozing gekweld en zijn zelfportretten uit die periode tonen dat aan zonder enig zelfmedelijden.

De bloeiperiode vanaf de 18e eeuw

De 18e eeuw was een belangrijke tijd in de portretkunst, vooral in Engeland waar Sir Joshua Reynolds en Thomas Gainsborough tot de leidende kunstenaars gerekend werden. Onder de vooraanstaande Amerikaanse portrettisten zijn John Singleton Copley, Gilbert Stuart uit de 18e eeuw en Thomas Eakins en John S. Sargent uit de 19e eeuw. Francisco Goya (1746-1828) schilderde portretten van koningen, koninginnen en voorname hovelingen in vol ornaat, die hen niettemin toonden als doodgewone stervelingen. Zijn fraai uitgevoerde schilderijen hadden een lichte zweem van spot zonder ooit karikaturen te worden.

De opkomst van de fotografie

Zelfportretten hebben schilders door de eeuwen heen tot op de huidige dag beziggehouden. Het onderwerp was natuurlijk altijd bij de hand en ze konden onbeperkte karakterstudies maken door hun eigen gezicht te schilderen. Het experimenteren met nieuwe stijlen heeft ook veel zelfportretten opgeleverd. De ontwikkeling van de fotografie met de mogelijkheid om nauwkeurige momentopnames te maken verminderde vraag naar het geschilderde portret. Vooraanstaande moderne portretschilders zijn geneigd een zeer vrije interpretatie van hun onderwerp te geven in een stijl die verre van realistisch is en daarom niet altijd flatteus of zelfs aangenaam voor het model. De portretten die Pablo Picasso (1881-1973) van zijn vrienden maakte zijn altijd herkenbaar, zelfs wanneer hij, zoals in een reeks van zijn buurvrouw en model Sylvette D., het onderwerp in een opmerkelijke verscheidenheid van stijlen schilderde (zie afbeelding rechts: Picasso en zijn model Sylvette David).