Geschiedenis van de schilderkunst: Het kleurgebruik

Het gebruik van kleur dateert uit de vroegste tijden van de grotbewoners. Er waren toen nog weinig kleurpigmenten beschikbaar. Bruin was de meest voorkomende kleur. De vroege Egyptische kunst had echter enkele wonderlijke voorschriften: knappe mannen kregen een mannelijk bruine tint en mooie vrouwen waren geel. Christelijke kunstenaars gebruikten ook symbolische kleuren; de Maagd Maria droeg bijvoorbeeld een blauwe mantel als teken van zuiverheid.

Kleurgebruik sfeerbepalend

De kunstenaars hebben overal kleur gebruikt overeenkomstig hun persoonlijke technieken en uitdrukkingsbehoeften. Leonardo da Vinci gebruikte kleur om het spel van licht en schaduw te vormen op zo'n manier dat platte dingen rond leken. De vroegere schilderkunst probeerde met kleurgebruik al een bepaalde sfeer op te roepen. De kleuren werden zorgvuldig gemengd, maar wel zo dat ze door onderlinge wisselwerking een evenwichtig geheel tot stand konden brengen. Subtiele kleurverhoudingen scheppen een bepaalde sfeer.

Het impressionisme

De schilders van het impressionisme (1860-1900) beweerden dat wanneer de kleur het rijkst is, de vorm het volst is. Ze braken met de heersende conservatieve opvattingen van de natuurlijke weergave van het onderwerp. Door de uitvinding van de verftube werkten zij ook meestal buiten. De precieze vormen en kleuren in de natuur werden losgelaten. Er werd ook niet eerst een strak omlijnde schets gemaakt van het onderwerp. Ook de kleurverdeling en de menging ervan werd totaal anders aangepakt. Impressionistische schilderijen zijn een frivool samenspel tussen zon, licht en lucht en wekken de indruk snel gemaakt te zijn. Eén van de belangrijkste impressionisten, Claude Monet (1840-1926), maakte series schilderijen van hetzelfde onderwerp onder verschillende licht- en weersomstandigheden. Bekend voorbeeld hiervan is De kathedraal van Rouen (zie afbeelding rechts). Een andere belangrijke vertegenwoordiger van deze stroming in de schilderkunst, Pierre-Auguste Renoir (1841-1919), gebruikte kleine vegen zuivere kleur en praktisch geen zwart om de natuur en de lichteffecten weer te geven, zoals hij ze waarneemt. Donkere schaduwen ontbreken dan ook vrijwel. De belangrijkste Nederlandse vertegenwoordiger van het impressionisme, Vincent van Gogh (1853-1890), die felle kleuren gebruikte, vond dat hij in plaats van een nauwkeurige weergave van hetgeen hij zag op het doek vast te leggen, de kleur naar eigen goeddunken gebruikte om zich uit te drukken. Hij wordt dan ook gezien als een voorloper van het expressionisme in de schilderkunst, waarvan de bloeitijd de eerste helft van de 20e eeuw was.

Het moderne expressionisme

In het expressionisme, begonnen in Duitse kunstenaarskringen, speelde het gevoel de boventoon. Bekend werd de groep 'Der Blaue Reiter' met Wassily Kandinsky als één van de oprichters. De onderwerpen van de expressionisten worden helemaal vervormd en alle regels omtrent compositie, verhoudingen en perspectief worden genegeerd. De kleuren zijn fel, de vormen grillig en sommige expressionistische schilders hadden niet eens een opleiding gevolgd. Na de bloeitijd tussen 1905 en 1940 bestaat deze schildersstijl in de 21e eeuw nog steeds onder diverse namen en stromingen. In het begin van de 20e eeuw gebruikten de fauves, de zogenaamde 'wilde dieren' in de kunst, die tijdelijk als groep in Parijs werkten, de kleur ook eerder als emotionele waarde dan met een bepaalde functie. Stadsgezichten werden bijvoorbeeld felrood en blauw, menselijke gezichten kregen brutale groene accenten. Het fauvisme was de Franse variant van het expressionisme. In ons land kreeg het expressionisme na de Tweede Wereldoorlog een opleving door de Cobra-groep met als meest bekende kunstenaars Karel Appel (1921-2006) met zijn legendarische en omstreden uitspraak: 'ik rotzooi maar een beetje an' en Corneille (1922-2010). Pablo Picasso, die kan worden ingedeeld in verschillende stijlen, waaronder het kubisme, surrealisme en een abstracte periode, heeft kleuren in volmaakte harmonie of in bijna brutale wanklanken gebruikt om emotionele effecten te bereiken. Terwijl het onderwerp bij Picasso altijd herkenbaar was, passen de hedendaagse abstracte kunstenaars een volledige vrijheid van alle regels toe om de kleur volledig uit te buiten.

Het pointillisme

Het pointillisme, het schilderen met kleine punten van zuivere kleur, was een andere persoonlijke stijl die vooral aan het eind van de 19e eeuw werd beoefend en een uitvloeisel van het imppressionisme was. Bij deze techniek worden de kleuren niet gemengd, maar door het naast elkaar aanbrengen van twee kleuren wordt vaak een derde kleur door de toeschouwer waargenomen. Kleine rode en gele stippen bijvoorbeeld geven een oranje effect (zie afbeelding inleiding). Deze techniek werd het meest succesvol toegepast door de Fransman Georges Seurat (1859-1891). Zijn landgenoot Paul Gaugin (1848-1903) legde zijn rijke, zuivere kleuren in platte vlakken op. Odilon Redon (1840-1916) gebruikte regenboogachtige kleureffecten om zijn bloemstillevens een spookachtig effect te geven.