Geschiedenis van de schilderkunst: Landschappen

In Japan en China zijn landschappen en zeegezichten lange tijd een geliefd onderwerp voor kunstenaars geweest. Vaak zonken de menselijke figuren die op een tafereel te zien waren in het niet. In het Westen daarentegen trof men landschappen eeuwenlang alleen op de achtergrond van religieuze schilderijen aan of als miniatuur-illustraties van middeleeuwse handschriften. De Hollandse landschapschilders van de Gouden Eeuw hebben het thema op de kaart gezet met meesterwerken.

De bekendste vroege landschapschilderingen

Uit de 1e eeuw na Chr. zijn Romeinse fresco's van landschappen bewaard gebleven in de door de vulkaan Vesuvius verwoeste steden Pompeii en Herculaneum. Van de Italiaanse 14e eeuwse schilder Ambrogio Lorenzetti zijn twee echte landschappen geconserveerd. Het zijn waarschijnlijk ornamentale panelen van een meubelstuk geweest. De landschappen die de gebroeders Van Limburg in de Très Riches Heures van de Duc de Berry hebben geschilderd behoren tot de vroegste in hun soort, evenals de Wonderbare Visvangst van de Duits/Zwitserse schilder Konrad Witz (1400-1444) in zijn altaarstuk St. Petrus (zie afbeelding inleiding). Dit landschap is ontleend aan dat rondom het Meer van Genève, dat sindsdien de aandacht van veel kunstenaars heeft getrokken.

De Hollandse landschapschilders van de Gouden Eeuw

Maar de landschapschildering als thema bleef een zeldzaamheid tot aan de opkomst van een groep Hollandse landschapschilders in het midden van de 17e eeuw, onze Gouden Eeuw (1600-1672), een periode waarin de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden op het terrein van de handel, wetenschap, kunst en zeemacht wereldwijd een toppositie innam. Zij hebben de hele horizon in de schilderkunst letterlijk en figuurlijk verruimd. Onder de pioniers waren Jan van Goyen (1596-1656), die veel winterlandschappen, marines en stadsgezichten schilderde en Salomon van Ruysdael (1600?-1670), een neef van de Jacob van Ruisdael, die vooral bekend werd van marines of zeegezichten. Salomon hield zich vooral bezig met rivierlandschappen. Een hele school schilders die zich toelegde op het landschap volgde hen op. Hieronder was Meindert Hobbema (1638-1709), wiens Laantje van Middelharnis door middel van reproductie één van de bekendste van dit genre is geworden (zie afbeelding rechts).

Het geromantiseerde landschap

In Italië en Frankrijk zagen de kunstenaars die het landschap als onderwerp hadden gekozen, dit niet zoals de waarheidsgetrouwe, Hollandse weergave, maar idealiseerden ze het in een klassieke stijl. De bekendste hiervan was Nicolas Poussin (1593-1665). Claude Lorrain (1600-1682), een andere Fransman die het grootste deel van zijn leven in Italië heeft doorgebracht, schilderde klassieke bouwwerken, overgoten door de gloed van een zonsondergang. Hiermee was het punt bereikt dat de bewonderende toeschouwers als gevolg van deze romantisering een werkelijk landschap in de natuur als 'schilderachtig', net een schilderij, beschreven. Tegen het einde van de 18e eeuw werd de landschapschildering alleen in Engeland algemeen beoefend, waar de leidende kunstenaars naturalistische, romantische schilderijen produceerden. In de volgende eeuw leverden John Constable (1776-1837) en J.M.W. Turner (1775-1851) hun bijdrage aan de Britse reputatie op dit terrein met werken vol gevoel en licht. Constables kritiek op de Hollandse landschapschilders was dat ze de lucht meer als decoratie gebruikten dan als lichtbron. In Frankrijk romantiseerde Jean-Baptiste-Camille Corot (1796-1875), die pas na zijn dood werd erkend, zijn sfeervolle landschappen met een verfijnder toets dan zijn Franse voorgangers. Veel van zijn werken zijn geschilderd alsof de toeschouwer door een beslagen ruit kijkt (zie afbeelding links). Hij aarzelde niet om topografische details die toevallig niet in zijn compositie pasten, weg te laten.

Moderne landschapschilders

Paul Cézanne (1839-1906) werd beïnvloed door Poussin. Zijn werk typeert de overgang tussen impressionisme en kubisme. In zijn in de Provence ontstane landschappen voeren de kleureffecten de boventoon en niet de details van de voorwerpen. Vincent van Gogh (1853-1890) gaf met royale kleuren een dramatische vitaliteit aan de landschappen. Zijn bewogen Kraaien boven een korenveld (zie afbeelding rechts) schilderde hij vlak voor hij zelfmoord pleegde. De Franse Fauves ('Wilden'), een expressionistische stroming, kenmerkten zich door het gebruik van felle, nauwelijks gemengde kleuren. De werken van André Derain (1880-1945) en Georges Braque (1882-1963) in deze stijl zijn bijzonder opmerkelijk. Beide schilders hebben later hun kleuren verzacht en hun schilderijen gewijzigd. In het grote experiment van het kubisme hebben Braque en Picasso landschappen vervaardigd die probeerden de vormen van de natuur in een 'nieuw realisme' met een aan Cézanne ontleende stijl te vertolken.