Geschiedenis van de schilderkunst: Abstracte kunst

Hoewel sommige mensen nog steeds twijfelen aan de legitimiteit van de abstracte of voorstellingloze schilderkunst, waarin kleuren en vormen vrij worden gerangschikt, heeft deze stijl zijn wortels in het verleden. Abstracte symbolen werden al in de grotschilderingen gebruikt en komen tot op heden in veel primitieve gemeenschappen voor met een opvallende overeenkomst met de abstracte schilderingen in de vroeg-middeleeuwse kunst.

Doorbraak abstracte schilderkunst

In de Westerse kunst zien velen de ontwikkeling van de eigentijdse abstracte schilderkunst als het logische gevolg van het impressionisme, fauvisme en kubisme. De vorm in de kunst werd helemaal losgelaten toen in 1910 de Russisch-Franse kunstschilder Wassily Kandinsky (1866-1944) een schilderij produceerde dat sommige kunstkenners als het eerste zuiver abstracte werk beschouwen. Het is een aquarel van door elkaar warrelende kleurstippen en vegen, naast en tegenover elkaar geplaatst op een witte ondergrond. Er waren geen sporen te bekennen van het gebruikelijke ritme en de grafische tekens uit vroegere abstracte kunst. Het werk van Kandinsky toonde een weloverwogen spontaniteit. In deze periode kwam zijn doorbraak. Later ging hij over tot een meer gedisciplineerde, streng geometrische stijl die hem bekender maakte bij het kunstminnende publiek (zie afbeelding rechts). In 1911 richtte Kandinsky samen met Franz Marc in München de kunstenaarsvereniging Der Blaue Reiter op. In 1922 werd hij docent aan de bekende Duitse opleiding voor kunstenaars en architecten, het Bauhaus. Hier begon zijn meest productieve periode als kunstschilder. Toen de opleiding door de Nazi's in 1933 werd gesloten ging hij naar Parijs, waar hij de Franse nationaliteit aannam. De in Nederland geboren en op jonge leeftijd naar Amerika geëmigreerde beeldend kunstenaar en schilder Willem de Kooning (1904-1997) werd vooral bekend in zijn tweede vaderland als abstract-expressionistisch kunstenaar. In ons land was in die tijd de Stijlgroep actief, waar o.a. architect en meubelontwerper Gerrit Rietveld en kunstschilder Piet Mondriaan (1872-1944) toe behoorden. Deze laatste voerde de abstractie tot het uiterste door in absoluuut rechthoekige composities in zuivere kleuren (zie afbeedling inleiding).

Action painting

Als reactie op deze abstracte stijl in de schilderkunst waarin men zich beperkte tot kwast en verf streefden de vertegenwoordigers van de action painting naar een echte onbeperkte vrijheid door zo te werk te gaan dat de toeschouwer de bewegingen van de schilder op het doek kon herkennen, bijvoorbeeld door middel van de dripping-techniek, waarbij verf op het doek wordt gespat. De uitvinder van deze stijl van het abstract expressionisme was de Amerikaanse kunstenaar Jackson Pollock (1912-1956). Hij vulde enorme doeken op de grond van zijn atelier met vloeibare olieverf die hij uit kannen en penselen liet druipen, waaraan hij zo nu en dan wat zand, gebroken glas of andere vreemde stoffen toevoegde. Maar ook deze stijl riep weer een tegenreactie op.

Pop-art

Popular art of pop-art ontstond in de jaren 50 van de vorige eeuw in De VS en Groot-Brittannië. Als onderwerp werden de gewoonste voorwerpen visueel nagebootst, voornamelijk alledaagse gebruiksvoorwerpen uit de consumptiemaatschappij. Een pop-artschilderij kan een afbeelding zijn van een pak havermout met alle realistische details of een scène uit een stripverhaal, waarin elke schakering tot het laatste puntje van de gedrukte plaat die het origineel reproduceerde wordt nagebootst. De pop-art bereikte zijn hoogtepunt in de jaren 60. De bekendste popartkunstenaar was de Amerikaanse cineast Andy Warhol (1928-1987), die vooral beroemd werd door zijn schilderijen op groot formaat van Campbell's soepblikken en Coca-Cola flessen, die in zeefdruk ook massaproducten werden. Zijn landgenoot Roy Lichtenstein (1923-1997) werd beroemd door zijn cartoon-achtige stijl, waarvan zijn eerste werk 'I Can See The Whole Room! ... and There's Nobody in it!' uit 1961 (zie afbeelding links) in 2011 van eigenaar wisselde voor 43,2 miljoen dollar (ruim 31 miljoen euro). In 2010 bracht zijn doek 'Ohhh... Alright...' al 42,6 miljoen dollar op. In tegenstelling tot Lichtenstein verheerlijkte Warhol met zijn kunst de consumptiemaatschappij.

Op-art

Optical Art of op-art is een design-stroming in de moderne kunst die verwant is aan de pop-art en in geometrische figuren in zwart wit ook in de mode werd toegepast. Ze doet een beroep op de optische waarneming van licht en beweging. Oorspronkelijk eind jaren 30 door Franse kunstenaars ontwikkeld, werden de Hongaar Victor Vasarely (zie afbeelding rechts) en de Engelse kunstenares Bridget Riley de meest succesvolle schilders in deze bedrieglijke stijl, waarbij het oppervlak zo wordt bewerkt dat het driedimensionaal lijkt uit te steken. Deze kunstvorm bereikte in de jaren 60 zijn hoogtepunt. In ons land is Maurits Cornelis Escher (1898-1972) de bekendste vertegenwoordiger geweest van deze stroming. Hij vervaardigde veel werken in zwart-wit, waarvan weinig echt abstracte voorstellingen. Zijn houtsnedes en litho's waren in de jaren 60 erg populair onder de jeugd. Ook werden zijn grafische voorstellingen onderdeel van wetenschappelijke leerboeken.