Geschiedenis van de beeldhouwkunst: De modellering

Waar de beeldhouwer een beeld schept door stukjes uit het materiaal weg te halen, krijgt de modelleerder zijn vorm door deze op te bouwen. Klei of was worden het meest gebruikt voor het modelleren en door de kneedbaarheid hiervan is de modelleerder in staat zijn werk een grotere spontaniteit en beweeglijkheid te geven dan bij het uithakken mogelijk is. De modelleerder heeft verder het voordeel dat hij zijn materiaal kan blijven bewerken, totdat de vorm hem bevredigt.

De opzet van het model

De voornaamste beperking van het modelleren ligt in de breekbaarheid van het materiaal. Bij het eigenlijke proces van de opbouw wordt het werk zowel opgevuld als verstevigd door het gebruik van een kern van stalen buizen, hout of ijzerdraad. Dit is een geraamte dat in grote lijnen de vorm vertoond die de kunstenaar wil verwezenlijken. De klei of was wordt er bovenop vastgedrukt, zodat de beoogde vormen geleidelijk ontstaan. Maar het beeld zou niet erg duurzaam zijn als het niet overgebracht werd in minder vergankelijk materiaal, zoals brons, lood of aluminium. Door een gietvorm te vervaardigen en een afgietsel ervan te maken kunnen nauwkeurige kopieën van het origineel worden verkregen in hard en duurzaam materiaal.

De gietvorm en het afgietsel

Het gieten is een moeilijk karwei en daarom gebeurt het nu vaak op commerciële basis. Het kan zonder het originele model aan te tasten en zo kunnen er meerdere kopieën gemaakt worden. Het model wordt bedekt met een vorm, gemaakt van zand of klei of nog vaker een dun papje van gebrande gips en water. Het model moet vervolgens uit de vorm worden verwijderd. Vaak wordt de gietvorm in gedeelten gemaakt. De delen worden één voor één verwijderd, het model eruit gehaald en de delen van de gietvorm weer aaneengepast voor het gieten. Wanneer het gietsel hard is geworden, wordt de vorm weggenomen. Het afgietsel is meestal van cement of gips. Eén van de meest gebruikte materialen voor het gieten is lange tijd brons geweest (zie afbeelding links). Als er echter metaal voor het gieten wordt gebruikt, dan moeten de vormen hol zijn, anders barsten ze te vlug. Om een holle figuur te maken wordt de vorm met een laag was bedekt die ondoordringbaar is, maar bij verhitting oplost. Het binnenste wordt gevuld met materiaal als dat van de gietvorm. Bij verhitting loopt de was eruit en wordt gesmolten metaal in de ruimte tussen de vorm en het binnenste materiaal gegoten.

Terracotta: een eeuwenoud procedé

Bakken in de zon of in een oven is een andere manier om een mate van duurzaamheid aan een uit klei gemodelleerd voorwerp te geven. Bij de eenvoudigste techniek wordt het gemodelleerde werk in de zon gelegd, totdat het hard is geworden door verdamping van al het vocht. Op deze manier zijn sinds de vroegste tijden van de mens van terracotta (gebakken aarde) overal ter wereld potten en pannen en beeldjes gemaakt. Er is een Soemerisch terracotta beeldje in Mesopotamië gevonden dat uit de 29e eeuw v. Chr. dateert. De benen zijn onder de knieën afgebroken, maar verder is het ongeschonden. Uiterst verfijnde beeldjes van terracotta zijn uit de 3e eeuw v. Chr. in Griekenland bewaard gebleven. Beroemd is het Chinese terracottaleger, bij toeval in 1974 door boeren ontdekt die een put groeven (zie afbeelding rechts). Het is de grootste archeologische vondst van de 20e eeuw. De ruim 9000 manshoge gebakken figuren waren een grafgift voor een Chinese keizer uit de 3e eeuw v. Chr. Ze waren oorspronkelijk geschilderd in heldere kleuren, die echter vervaagden na blootsteling aan de buitenlucht. Soms wordt het produkt van dit terracotta-proces geglazuurd. Het gebruik van terracotta nam af tijdens de middeleeuwen, maar beleefde een opleving in de Renaissance. Andrea Verrecchio (1435 - 1488) de beeldhouwer van o.a. de tombe voor Piero en Giovanni de' Medici, leden van de invloedrijke Florentijnse familie en leermeester van Leonardo da Vinci was één van de invloedrijkste kunstenaars in zijn tijd. Zijn eerste figuratieve beeldhouwwerk was 'David' (zie afbeelding inleiding). De familie della Robbia uit Florence exporteerde de beeldjes van geglazuurd terracotta.

De introductie van Chinees porselein

De ontdekkingsreiziger Marco Polo was één van de eerste Europeanen die in de 13e eeuw kennis maakte met Chinees porselein. In ons land werd het bekend toen een schip van de VOC begin 17e eeuw een Portugees schip (een kraak) kaapte met 100.000 stuks porselein. Dit zogenaamde kraakporselein was grof en goedkoop en werd in eerste instantie als siervoorwerp gebruikt. In de 18e eeuw werden in Europa eeuwenoude Chinese technieken overgenomen om hoogwaardig porselein of keramiek te maken. De Chinezen hadden het geheime procedé om porselein te maken ruim 1000 jaar geheim kunnen houden. Potten en beeldjes van zuivere Chinese klei werden tot een punt van verglazing of overgang tot glas gebakken bij zeer hoge temperaturen en met verfijnde kleuren versierd. Bijzonder fraai aardewerk kwam uit de ovens van Meissen in Duitsland, waar in 1710 de eerste Europese porseleinfabriek werd gevestigd. Het onderwerp was meestal anekdotisch en meesterlijk van ontwerp en uitvoering. Het Meissner porselein werd wereldberoemd.

Dit artikel is onderdeel van de zevendelige special Geschiedenis van de beeldhouwkunst.