Geschiedenis van de beeldhouwkunst: De architectuur

De beeldhouwkunst heeft door de eeuwen heen veel bijgedragen tot de verfraaiing en uitdrukkingskracht van de bouwkunst. Haar invloed op het eerste begin van de religieuze bouwkunst is zeer belangrijk geweest. Hoewel de beeldhouwkunst na de Renaissance een meer werelds karakter kreeg en aan de eisen van de architectuur ondergeschikt werd gemaakt en alleen als decoratie diende, is deze kunstvorm misschien wel ouder dan de architectuur.

De religie en de toegepaste beeldhouwkunst

Het mysterie van leven en dood bracht de mens tot het scheppen en gebruiken van magische voorstellingen. Hij verborg deze eerst in de donkere schuilhoeken van zijn grotten en later in graven. Nog later bouwde hij duurzame monumenten voor religieuze verering. Hij bewerkte deze monumenten eerst aan de buitenkant en holde ze dan tenslotte uit om de vereerde beelden te plaatsen. Nergens is deze fundamentele band tussen architectuur en beeldhouwkunst duidelijker tot uiting gebracht dan in de oude Indische en Oosterse tempels. In Griekenland werd ruimte ín de tempels gebouwd en daarin werden godenbeelden, soms van gigantische afmeting, maar altijd van een klassieke volmaaktheid, bewaard. Het Parthenon was hét heiligdom van Athene. De architectonische benodigdheden bij het ritueel, om te beginnen offeraltaren, moesten worden toegevoegd, waarbij ze werden aangepast, en andere interieurbenodigdheden volgden. Een voorbeeld van de volledige uitdrukking van eenheid in architectuur en beeldhouwkunst biedt de kathedraal van Chartres. Op de voorgevel met zijn drie ingangen alleen al zijn 700 volmaakt aangepaste gebeeldhouwde figuren uitgesneden (zie afbeelding rechts).

Beelden als decoratie

De combinatie van architectuur en beeldhouwkunst bracht eigen vormen in de compositie van de sculpturen naar voren en stimuleerde ook het vrije gebruik van de beeldhouwkunst voor decoratieve effecten. Omdat de gevelvelden van het Parthenon driehoekig waren, moesten de menselijke figuren aan de basishoeken achterover leunen of zitten. In de middeleeuwse kathedralen paste de beeldhouwer zijn vormen aan bij het impaan (het gebogen paneel boven de deur), de kapitelen van de zuilen en de ruimten waar de bogen elkaar ontmoeten of de tussenruimten van kruisgewelven. Functionele uitwendige vormen als de waterspuwers, die tot doel hadden het overtollige regenwater af te voeren, werden tot gargouilles (zie afbeelding links) gevormd in de gedaante van groteske mythologische figuren of gelijkenissen van mensen, van bouwmeesters tot metselaars, die bij de bouw betrokken waren. Er school vaak een karikaturistisch element in.

Religieuze taferelen in de beeldhouwkunst

Behalve figuren om de nissen binnen in het bouwwerk te vullen werd vaak van de klassieke beeldhouwer verwacht dat hij verhalende friezen of bovenlijsten zou maken door op zich daarvoor lenende horizontale vlakken een godsdienstig verhaal uit te beelden. Deze werden in reliëf gebeeldhouwd door zo te werken dat de figuren uit de weggebeitelde achtergrond naar voren kwamen. Middeleeuwse beeldhouwers beitelden religieuze verhalende taferelen in reliëf op de gevel van de kerken en op het oksaal (priesterkoor voor het altaar), zoals bijvoorbeeld in Chartres.

Toegepaste beeldhouwkunst in de Renaissance

Tijdens de Renaissance (±1300 - ±1500) werd overal in Europa het beeldhouwwerk veel uitgebreider in de wereldlijke architectuur toegepast. In Duitsland en de Nederlanden toonden kastelen en openbare gebouwen een overvloed aan beelden die met de mooiste versierde kerken konden wedijveren. Het beeldhouwwerk van wereldlijke gebouwen was soms klassiek en beeldde mythologische karakters of abstracte figuren als deugden uit, maar vaak toonde het historische figuren en burgers, die een speciale herdenking verdienden.

Hedendaagse toegepaste beeldhouwkunst

In onze moderne tijd zijn beeldhouwkunst en architectuur minder nauw verbonden en bouwwerken worden eerder met muurschilderingen (soms in reliëf) versierd. Niettemin worden in de bouwkunst nog regelmatig door beeldhouwers (voornamelijk abstracte) versieringen aangebracht. Vaak bij gebouwen met een moderne functie, zoals theaters en musea voor hedendaagse kunst. Een bekend voorbeeld is het abstracte bouwsel van de bekende Engelse beeldhouwer Henry Moore boven op het strakke, eenvoudige Time-Lifegebouw in Londen (zie afbeelding inleiding).

Dit artikel is onderdeel van de zevendelige special Geschiedenis van de beeldhouwkunst.